Góc khuất của những công nhân kiểm duyệt nội dung trực tuyến

Thầm lặng những "công nhân ma" 

Monsumi Murmu ngồi bên hiên nhà với chiếc laptop đặt trên một phiến đá. Cô sống ở một ngôi làng hẻo lánh thuộc bang Jharkhand, Ấn Độ, nơi hiếm hoi có sóng điện thoại.

Trong nhà, nhịp sống gia đình diễn ra bình thường với tiếng bát đĩa, bước chân và những cuộc trò chuyện. Nhưng trên màn hình máy tính của Murmu là một thế giới hoàn toàn khác: Một người phụ nữ bị nhóm đàn ông khống chế, hình ảnh rung lắc và tiếng la hét. Dù nội dung gây ám ảnh, Murmu vẫn phải tua chậm và xem trọn vẹn video theo yêu cầu công việc.

Murmu, 26 tuổi, là người kiểm duyệt nội dung cho một tập đoàn công nghệ toàn cầu. Nhiệm vụ của cô là phân loại hàng nghìn hình ảnh, video và văn bản bị hệ thống gắn cờ vi phạm. Trung bình mỗi ngày, cô phải thẩm định khoảng 800 nội dung để huấn luyện thuật toán nhận biết nội dung độc hại.

Công việc của Murmu được coi là "xương sống" của lĩnh vực học máy, dựa trên nguyên lý rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) chỉ hiệu quả khi được huấn luyện bởi dữ liệu được gán nhãn chính xác. Tại Ấn Độ, lực lượng lao động thầm lặng này thường được gọi là các "công nhân ma" và phần lớn là phụ nữ.

Cái giá phải trả cho công việc này là sức khỏe tinh thần bị ảnh hưởng nghiêm trọng. "Những tháng đầu tiên, tôi không thể ngủ nổi. Cứ nhắm mắt là thấy màn hình đang tải dữ liệu", Murmu chia sẻ. 

Những tai nạn thảm khốc và bạo lực tình dục ám ảnh cô ngay cả trong giấc ngủ, khiến mẹ cô thường xuyên phải ở cạnh để trấn an.

Sau một thời gian, cảm giác kinh hoàng ban đầu dần bị thay thế bởi sự chai sạn cảm xúc. "Cuối cùng, bạn không còn thấy sốc nữa, chỉ thấy trống rỗng", Murmu nói. Nhưng thi thoảng, những cơn ác mộng vẫn quay về như lời nhắc về tác động của công việc này lên tâm trí con người.

Vết thương tinh thần sau màn hình

Các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng tình trạng tê liệt cảm xúc và phản ứng tâm lý bị trì hoãn là đặc điểm của công việc kiểm duyệt nội dung. Bà Milagros Miceli, nhà xã hội học dẫn đầu dự án nghiên cứu về Người lao động Dữ liệu, khẳng định: "Xét về mức độ rủi ro, kiểm duyệt nội dung là một công việc nguy hiểm, tương đương với bất kỳ ngành công nghiệp gây chết người nào".

Nghiên cứu cho thấy, kiểm duyệt nội dung là công việc bào mòn tâm trí. Việc liên tục tiếp xúc với các nội dung độc hại khiến người lao động rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, dẫn đến lo âu, mất ngủ và luôn cảnh giác cực độ. Một nghiên cứu chỉ ra rằng dù có các biện pháp hỗ trợ, những "chấn thương tâm lý thứ cấp" vẫn là rủi ro không thể tránh khỏi đối với những người làm công việc này.

Để tối ưu chi phí, các công ty công nghệ chuyển dịch về vùng nông thôn, nơi Internet cho phép kết nối trực tiếp những sinh viên mới tốt nghiệp vào chuỗi cung ứng AI toàn cầu mà không cần phải rời khỏi quê nhà.

Phụ nữ, đặc biệt là từ các cộng đồng yếu thế như Dalit hay Adivasi, chiếm hơn một nửa lực lượng này. Trong mắt nhà tuyển dụng, họ là người tỉ mỉ và đáng tin cậy. Với nhiều phụ nữ, gán nhãn dữ liệu là một công việc sạch sẽ, an toàn, được tôn trọng và có thu nhập tốt hơn hẳn so với việc làm nông hay khai thác mỏ. 

Tuy nhiên, chính những điều đó lại tạo ra một rào cản vô hình. Theo nhà nghiên cứu Priyam Vadaliya, tâm lý phải biết ơn vì có được công việc hiếm hoi khiến nhiều phụ nữ không dám lên tiếng về những tổn thương tinh thần mà họ đang phải gánh chịu.

Tìm cách sống chung với áp lực công việc 

Ở tuổi 24, Raina Singh tạm gác dự định trở thành giáo viên để tìm kiếm nguồn thu nhập ổn định. Tại quê nhà Bareilly, bang Uttar Pradesh (Ấn Độ), cô làm công việc gán nhãn dữ liệu cho bên thứ ba của các tập đoàn công nghệ toàn cầu.

Với mức lương 330 bảng Anh/tháng, công việc ban đầu của Singh là sàng lọc tin nhắn rác – một nhiệm vụ nhàm chán nhưng khiến cô tự hào vì tin rằng mình đang đứng sau "bộ não" của ChatGPT. Cô nói: "Đối với bạn bè tôi, AI chỉ là ChatGPT. Còn tôi thì đang chứng kiến cách thức nó hoạt động".

Sáu tháng sau, nhiệm vụ thay đổi không báo trước. Singh bị đẩy vào một dự án sàng lọc nội dung khiêu dâm trẻ em. Khi cô sợ hãi lên tiếng, cấp trên chỉ đáp lại: "Cô đang bảo vệ an toàn cho lũ trẻ".

Nhưng sau đó, lại có sự thay đổi. Singh và nhóm của mình bị buộc phải phân loại nội dung khiêu dâm với cường độ liên tục. "Tôi không thể đếm xuể mình đã phải xem bao nhiêu thứ kinh tởm như vậy. Nó diễn ra liên tục, giờ này qua giờ khác", cô nhớ lại.

Tác động của công việc không chỉ là sự mệt mỏi, mà là sự hủy hoại cảm quan cá nhân. Singh bắt đầu cảm thấy ghê tởm sự thân mật và dần xa cách với bạn đời. Khi cô phàn nàn với công ty, họ phản hồi: "Hợp đồng ghi là gán nhãn dữ liệu thì đây chính là việc cần làm".

Cuối cùng Singh đã bỏ việc, nhưng một năm sau, bóng ma tâm lý vẫn chưa buông tha cô. Sự gần gũi thể xác giờ đây thường đi kèm với cảm giác buồn nôn và mất kết nối với thực tại. Cô thừa nhận: "Khi ở bên chồng, tôi cảm thấy như một người xa lạ trong chính cơ thể mình. Tâm trí tôi chỉ muốn chạy trốn".

Theo chuyên gia Vadaliya, các tin tuyển dụng trong lĩnh vực gán nhãn dữ liệu thường cố tình mập mờ về bản chất công việc. Trên YouTube, LinkedIn hay Telegram, các KOL vẽ nên một viễn cảnh hấp dẫn: Việc làm tại nhà, kiếm tiền dễ dàng, không cần vốn và hoàn toàn an toàn. Chỉ sau khi đặt bút ký hợp đồng và bắt đầu đào tạo, nhân viên mới nhận ra mình sắp phải đối mặt với điều gì.

Với Murmu, áp lực không chỉ đến từ những hình ảnh độc hại trên màn hình mà còn từ định kiến xã hội. Cô phải giấu gia đình về bản chất công việc vì sợ sẽ bị ép bỏ việc để kết hôn sớm. Dù mức lương 260 bảng Anh mỗi tháng đi kèm với sự bào mòn tâm trí, nỗi lo thất nghiệp còn đáng sợ hơn cả những "bóng ma" trên máy tính. "Việc phải tìm một công việc mới khiến tôi lo lắng hơn làm công việc hiện tại", cô thú nhận khi hợp đồng chỉ còn bốn tháng là kết thúc.

Cùng lúc đó, Murmu đã tìm ra những cách để sống chung với nỗi đau. Cô thường đi bộ đường dài, ngồi dưới bầu trời mở để tìm lại sự tĩnh lặng. Những lúc quá căng thẳng, cô đi nhặt đá khoáng hoặc vẽ các họa tiết hình học truyền thống lên tường nhà. "Tôi không biết liệu những điều đó có thực sự giải quyết được vấn đề không", Murmu chia sẻ. "Nhưng ít nhất, chúng giúp tôi thấy ổn hơn".