Hà Nội "xanh hóa" các làng nghề: Thêm cơ hội để sản phẩm mở rộng thị trường

Từ thay đổi cách sản xuất

Những ngày đầu tháng 9/2026, dòng kênh La Khê, đoạn qua phường Dương Nội (Hà Nội), vẫn còn màu nước đen. Đây là một trong những hình ảnh cho thấy bài toán môi trường tại các khu vực làng nghề Hà Nội chưa thể giải quyết trong ngày một ngày hai. Chia sẻ với chúng tôi, người dân ở đây cho biết, dòng nước đã bớt ô nhiễm hơn sau khi cơ quan chức năng mạnh tay xử phạt các xưởng dệt nhuộm.

Trước đó, sau khi kiểm tra, rà soát, UBND phường Dương Nội đã ra quyết định xử phạt hành chính đối với 6 cơ sở dệt nhuộm với tổng số tiền gần 5 tỷ đồng; 2 cơ sở dệt nhuộm khác bị UBND phường ban hành quyết định dừng hoạt động dệt nhuộm, xả thải.

Làng nghề đóng vai trò quan trọng trong kinh tế nông thôn nhưng phần lớn cơ sở sản xuất vẫn có quy mô hộ gia đình, nhỏ lẻ. Công nghệ ở một số nơi còn lạc hậu, việc xử lý chất thải chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi sản xuất phát triển kéo theo lượng chất thải và áp lực lên môi trường ngày càng lớn.

Bát Tràng là một ví dụ. Làng gốm nổi tiếng này từng có thời điểm tiêu thụ khoảng 800 tấn than mỗi ngày, phát sinh khí CO, SO2, H2S, bụi silic và chất thải rắn. Việc từng bước thay thế lò than bằng công nghệ nung gas và điện đã tạo chuyển biến đáng kể, giúp phương thức sản xuất sạch hơn.

Thay đổi công nghệ vì thế không chỉ là câu chuyện của môi trường. Khi lượng nhiên liệu giảm, phế phẩm giảm và quá trình sản xuất được kiểm soát tốt hơn, cơ sở sản xuất cũng có thêm cơ hội nâng chất lượng sản phẩm và tiết kiệm chi phí.

Tại làng nghề sơn mài Bối Khê, xã Chuyên Mỹ, hơn 170 hộ dân vẫn gắn bó với nghề truyền thống. Một số cơ sở đã đầu tư máy móc, hệ thống nước, qua đó giảm bụi và mùi hóa chất trong quá trình sản xuất.

Chị Đinh Thị Hương, một người dân làng nghề Bối Khê, cho biết từ khi đầu tư máy móc và hệ thống nước, gia đình yên tâm hơn khi làm nghề, bụi bặm giảm rõ rệt, mùi hóa chất khi phun thiếc cũng không còn như trước.

Những thay đổi như vậy cho thấy "xanh hóa" làng nghề không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều quá lớn. Với một hộ sản xuất, đó có thể là thay một thiết bị, cải thiện hệ thống nước, giảm nhiên liệu hoặc tìm cách tận dụng tốt hơn nguyên liệu trong quá trình sản xuất.

Theo các chuyên gia, nếu chỉ nhìn chuyển đổi xanh là xây dựng hệ thống xử lý nước thải, khí thải thì chưa đủ. Quá trình này cần bắt đầu từ lựa chọn nguyên liệu, sử dụng năng lượng, thiết kế và tổ chức sản xuất, tận dụng phế phụ phẩm cho tới đóng gói, phân phối và tiêu thụ sản phẩm.

Xanh để giữ nghề và mở rộng thị trường

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố hiện có 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống được công nhận. Riêng năm 2025, doanh thu của các làng nghề đạt trên 25.000 tỷ đồng. Bát Tràng đạt khoảng 2.000-3.000 tỷ đồng/năm; Sơn Đồng gần 700 tỷ đồng; Kim Lan 500-700 tỷ đồng và Vạn Điểm gần 400 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy làng nghề không chỉ có ý nghĩa về bảo tồn văn hóa mà còn là một khu vực kinh tế đáng kể của Thủ đô. Vì vậy, bài toán môi trường cũng ngày càng gắn với bài toán thị trường.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam Nguyễn Như Chinh cho rằng đa số làng nghề vẫn duy trì phương thức sản xuất quy mô hộ gia đình, phân tán, trong khi còn hạn chế về vốn, mặt bằng và công nghệ. Cùng lúc, các tiêu chuẩn môi trường trên thị trường quốc tế ngày càng khắt khe. Vì vậy, chuyển đổi xanh không thể chỉ là nỗ lực riêng của từng hộ mà cần sự hỗ trợ về chính sách, vốn, hạ tầng môi trường, vùng nguyên liệu và xúc tiến thương mại.

Thực tế, Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững tại các làng nghề. Các chương trình tập trung vào kết nối cơ sở sản xuất, đổi mới công nghệ, nâng cao nhận thức và xây dựng chuỗi sản xuất - tiêu dùng theo hướng xanh. Một số doanh nghiệp, cơ sở làng nghề đã tận dụng sự hỗ trợ để đổi mới công nghệ, ứng dụng chuyển đổi số và giảm tác động đến môi trường.

Ở một góc độ khác, môi trường cũng ngày càng liên quan trực tiếp đến việc phát triển du lịch làng nghề. Khi khách đến tham quan một làng nghề, họ không chỉ nhìn sản phẩm mà còn nhìn không gian sản xuất, cảnh quan, cách xử lý chất thải và điều kiện an toàn.

Một làng nghề sạch sẽ, sản xuất an toàn sẽ dễ tạo thiện cảm hơn với du khách. Sản phẩm làm ra trong một không gian thân thiện với môi trường cũng có thêm câu chuyện để kể và cơ hội tạo giá trị gia tăng.

Đây là lý do chuyển đổi xanh đang được nhìn nhận rộng hơn câu chuyện xử lý ô nhiễm. Đó còn là cách các làng nghề nâng hình ảnh, xây dựng thương hiệu và thích ứng với yêu cầu mới của thị trường.

Tuy nhiên, để quá trình này đi vào thực chất, bài toán lớn vẫn là nguồn lực. Nhiều hộ sản xuất nhỏ khó tự bỏ ra khoản tiền lớn để thay đổi máy móc, công nghệ hoặc đầu tư hệ thống xử lý môi trường. Nếu chỉ yêu cầu người dân "phải xanh" mà thiếu chính sách hỗ trợ, quá trình chuyển đổi sẽ khó đồng đều.

Do đó, cùng với việc nâng cao ý thức của người sản xuất, Hà Nội cần tiếp tục hỗ trợ về vốn, công nghệ, hạ tầng môi trường và kết nối thị trường. Khi người dân nhìn thấy lợi ích kinh tế từ việc sản xuất sạch hơn, chuyển đổi xanh sẽ không còn chỉ là yêu cầu phải thực hiện mà trở thành nhu cầu tự thân của làng nghề.

Giữ nghề không chỉ là giữ cách làm cũ. Để nghề truyền thống tiếp tục sống được với thị trường hôm nay, những giá trị cũ cần được đặt trong một cách sản xuất mới, sạch hơn và tiết kiệm hơn.

Với hàng nghìn làng nghề và làng có nghề, quá trình "xanh hóa" nếu được triển khai đồng bộ không chỉ giúp Hà Nội giảm áp lực môi trường mà còn mở thêm cơ hội để những sản phẩm truyền thống bước vào thị trường mới, với một hình ảnh khác, làng nghề xanh, sản xuất sạch và phát triển bền vững.