Khi một người quyết định hiến mô, tạng, họ đang trao đi một phần cơ thể mình để mở thêm một cơ hội sống cho người khác. Quyết định này cần được hiểu đúng và chuẩn bị đầy đủ. Từ việc đăng ký hiến khi còn sống đến quá trình tiếp nhận, điều phối và ghép tạng, mỗi bước đều cần tuân thủ quy định y tế, pháp luật - nhằm bảo đảm nguyện vọng của người hiến được tôn trọng và món quà sự sống được trao đúng lúc, đúng người.

Lựa chọn nhân văn

Vào ngày sinh nhật năm 2026, chị Lê Ngọc Hà (sinh năm 1988), nhà sáng tạo nội dung hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, đã hoàn tất đăng ký hiến tặng mô, tạng. Đây là một quyết định đã được cân nhắc từ trước và đến thời điểm phù hợp, chị quyết định thực hiện.

Sau khi hoàn tất đăng ký, chị thấy vui và nhẹ lòng. Có lẽ bởi trước khi đặt bút, chị cũng nghĩ nhiều về những điều rất riêng của mỗi người khi đứng trước câu chuyện hiến tặng mô, tạng: sự sống, cái chết, gia đình và những niềm tin đã ăn sâu trong mỗi người. 

Với chị Hà, vượt qua được những e ngại ấy để làm điều mình tin là đúng cũng là một cách để sống có ý nghĩa hơn với những gì mình đang có. Chị không nghĩ mình vừa làm một việc lớn lao, càng không coi đó là sự hy sinh. Chị chỉ nghĩ đơn giản rằng, nếu một ngày nào đó chị qua đời, một phần cơ thể vẫn có thể giúp một người khác tiếp tục cuộc sống - đó là một việc vô cùng ý nghĩa. 

Chị Hà không muốn thuyết phục ai phải đưa ra lựa chọn giống mình, chị chỉ mong những người còn băn khoăn có thể tìm hiểu thật kỹ, lắng nghe chính mình và gia đình trước khi quyết định. Hiến tặng mô, tạng không chỉ là câu chuyện về sự mất đi, mà còn là một cách để sự sống được tiếp nối theo một cách khác.

“Tôi không nghĩ mình đã làm một điều gì quá lớn lao. Tôi chỉ lựa chọn làm một việc mà trái tim mình mách bảo là nên làm” - chị Hà bày tỏ.

Quy trình chặt chẽ

Từ nguyện vọng hiến tạng của mỗi cá nhân đến khi tạng được sử dụng để ghép cho người bệnh là cả một quy trình y tế chặt chẽ, đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt các quy định chuyên môn. Đối với người hiến sau chết não, việc xác định chết não phải được thực hiện theo đúng quy trình và tiêu chuẩn chuyên môn. 

Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, Phó Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, việc mở rộng nguồn hiến cần đi cùng những quy định chặt chẽ. Trong đề xuất sửa đổi pháp luật, có hướng mở rộng đối tượng hiến đối với người dưới 18 tuổi không may chết não, chết tim. Tuy nhiên, trường hợp này cần cơ chế đồng thuận và bảo vệ phù hợp để tránh nguy cơ bị lạm dụng. “Đây là vấn đề cần được quy định thật chặt chẽ nếu cho phép trẻ em hiến tạng”, ông nói.

PGS.TS Đồng Văn Hệ cũng đề cập đến việc bổ sung quy định về hiến tạng từ người chết tim. Theo ông, việc xác định chết tim phải dựa trên những tiêu chuẩn y khoa rõ ràng, minh bạch, bảo đảm chắc chắn người bệnh không còn khả năng cứu chữa và các tạng còn khả năng sử dụng để ghép.

Mở rộng nguồn hiến, theo đó, không chỉ là tăng số lượng tạng mà còn phải bảo đảm quy trình được thực hiện công bằng, minh bạch và đúng pháp luật. Cùng với đó, ông cho rằng cần có cơ chế tài chính phù hợp để hoạt động hiến, lấy và ghép tạng có điều kiện phát triển bền vững.

Ở góc độ trực tiếp thực hiện ghép tạng, TS.BS Ninh Việt Khải, Phó Giám đốc Trung tâm Ghép tạng, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, cho rằng người có nguyện vọng hiến tạng nên chủ động đăng ký và chia sẻ quyết định đó với gia đình. Khi người thân biết trước mong muốn của mình, họ sẽ hiểu rõ hơn nguyện vọng ấy và có thể phối hợp với cơ sở y tế khi không may xảy ra biến cố.

PGS.TS Đồng Văn Hệ nhấn mạnh, người có nguyện vọng hiến mô, tạng cần đăng ký và chia sẻ quyết định với gia đình để người thân hiểu, tôn trọng và đồng hành khi không may xảy ra biến cố. Đây cũng là yếu tố quan trọng giúp nguyện vọng hiến tạng trở thành hiện thực. 

Bên cạnh đó, niềm tin của xã hội là nền tảng để phát triển nguồn hiến. Người dân cần tin tưởng rằng người bệnh luôn được cứu chữa đến cùng, việc xác định chết não tuân thủ quy trình nghiêm ngặt và mô, tạng được điều phối minh bạch, công bằng. 

Nguồn hiến không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật y tế mà còn được xây dựng từ sự hiểu biết, lòng nhân ái và niềm tin cộng đồng. Một cuộc trò chuyện trong gia đình hôm nay có thể mở ra cơ hội sống cho nhiều người trong tương lai.

Hiểu đúng trước khi đăng ký

Một số điểm cần biết về quyền hiến mô, tạng theo pháp luật:

- Người đủ điều kiện theo quy định có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết và hiến xác.

- Việc hiến phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, vì mục đích nhân đạo, chữa bệnh, giảng dạy hoặc nghiên cứu khoa học và không nhằm mục đích thương mại.

- Người có nguyện vọng có thể đăng ký theo quy định; việc đăng ký cũng có thể được thay đổi hoặc hủy bỏ.

- Việc tiếp nhận, đánh giá, điều phối và ghép mô, tạng được thực hiện theo quy trình chuyên môn.

Đăng ký hiến mô, tạng là cách một người chủ động nói lên nguyện vọng của mình khi còn khỏe mạnh, đồng thời để gia đình biết và hiểu lựa chọn ấy.

Những hiểu lầm thường gặp

Dù pháp luật đã quy định rõ về hiến mô, bộ phận cơ thể người, nhiều người vẫn còn băn khoăn, định kiến do những hiểu lầm hoặc rào cản về văn hóa, tâm linh, tín ngưỡng. Dưới đây là một số hiểu lầm thường gặp:

1. Làm giảm tuổi thọ

Hiến tạng làm giảm tuổi thọ là quan niệm không đúng. Người hiến khi còn sống luôn được đánh giá sức khỏe đầy đủ trước và sau hiến để đảm bảo sức khỏe. Quyết định cũng được giới hạn ở những cơ quan hoặc phần cơ quan mà cơ thể vẫn có khả năng bù trừ tốt, nhằm không ảnh hưởng đến chất lượng sống của người hiến. Chẳng hạn, người hiến một phần gan hoặc một quả thận vẫn có thể sinh hoạt, lao động và sống khỏe mạnh bình thường như trước đây.

2. Đăng ký hiến tạng sẽ bị lấy tạng khi chưa qua đời

Pháp luật Việt Nam quy định, người có nguyện vọng hiến tạng chỉ được phẫu thuật lấy tạng khi có chẩn đoán xác định chết não. Quá trình đánh giá được thực hiện nghiêm ngặt bởi hội đồng chuyên môn độc lập, bảo đảm tuân thủ chặt chẽ các quy định y tế và pháp lý.

3. Hiến tạng chỉ dành cho người trẻ, khỏe

Không phải chỉ người trẻ mới có thể hiến tạng. Người lớn tuổi khi qua đời vẫn có thể hiến giác mạc hoặc mô phù hợp trên cơ sở tự nguyện. Việc quyết định phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe thực tế của từng trường hợp, không chỉ dựa trên tuổi tác.

4. Lo lắng các bộ phận cơ thể bị lấy đi bất kể nguyện vọng của người hiến

Trước khi đồng ý hiến tạng, người hiến được tư vấn rõ ràng về các thông tin và được chọn đăng ký những bộ phận hoặc mô để hiến tặng. Việc lấy tạng luôn được thực hiện nghiêm ngặt theo quy định và tôn trọng nguyện vọng đăng ký của người hiến. Bên cạnh đó, trước khi lấy tạng hiến, cần có sự đồng ý bằng văn bản của người thân về tạng hoặc mô cụ thể.

5. Hiến tạng phát sinh chi phí

Hiến tạng không phát sinh chi phí. Ngược lại, người hiến còn được hưởng những quyền lợi nhất định và chính sách hỗ trợ theo quy định của pháp luật.

6. Không thể thay đổi hoặc hủy bỏ đăng ký

Người đăng ký hiến hoàn toàn có quyền thay đổi nguyện vọng về loại tạng hiến tặng hoặc hủy đăng ký của mình với Trung tâm đăng ký hiến tạng. Thực hiện bằng cách gửi đơn đề nghị thay đổi hoặc hủy bỏ đến cơ sở y tế hoặc cơ sở tiếp nhận.

7. Bị bệnh không thể hiến tạng sau khi qua đời

Người bị bệnh có thể hiến tặng mô hoặc các bộ phận khỏe mạnh khi qua đời. Ví dụ, một người bị viêm gan vẫn có thể hiến thận nếu thận đủ điều kiện sử dụng. 

Đối với các bộ phận khác, nhóm cấy ghép sẽ quyết định liệu có phù hợp để hiến tặng hay không, dựa trên các tiêu chí đánh giá rủi ro và chức năng các cơ quan của người hiến tặng. Gan có khả năng tái tạo, vì vậy người hiến một phần gan vẫn có thể sống khỏe mạnh.

8. Hiến tạng khi còn sống có nguy hiểm không?

Không. Việc hiến tạng khi còn sống có thể tiềm ẩn một số ít rủi ro, tuy nhiên nhìn chung tỷ lệ biến chứng thấp khi thực hiện ở bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị cùng với đội ngũ nhân viên y tế có chuyên môn cao, đầy đủ kinh nghiệm trong lĩnh vực ghép tạng.

Bên cạnh đó, người hiến sẽ được đánh giá sức khỏe đầy đủ, kỹ lưỡng, chỉ những trường hợp hoàn toàn phù hợp mới được phép hiến. Vì vậy, việc hiến tạng khi còn sống không gây nguy hiểm và không gây ảnh hưởng đến sức khỏe dài hạn.

9. Gia đình không đồng ý có được hiến tạng không?

Nếu người hiến đã đăng ký hiến tạng và ký văn bản tự nguyện hợp pháp, gia đình không đồng ý vẫn có thể hiến tạng được. Tuy nhiên, các bác sĩ luôn khuyến khích người hiến nên trao đổi trước với gia đình và bạn bè, chia sẻ nguyện vọng của mình để tránh xung đột, cũng như hỗ trợ tốt hơn cho quá trình thực hiện sau này nếu không may qua đời.

10. Mất bao lâu để phục hồi sau khi hiến tạng sống?

Tùy vào loại mô hoặc cơ quan hiến tặng, quá trình hồi phục sau hiến có thể khác nhau ở từng người, thường cần khoảng 2 - 6 tháng để phục hồi sức khỏe hoàn toàn. Người hiến tạng sẽ được theo dõi và chăm sóc tại bệnh viện trong khoảng vài ngày hoặc vài tuần đến khi sức khỏe hồi phục.

An Khê - Ảnh: Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức - NVCC