IPO trở lại: Dòng tiền mới mở ra chu kỳ tăng trưởng nào?

IPO và câu chuyện tăng trưởng phía sau dòng vốn

Việt Nam đang tiến gần thời điểm được FTSE Russell nâng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp, tạo kỳ vọng về dòng vốn quốc tế và động lực mới cho thị trường chứng khoán. Đây cũng là một trong những yếu tố thúc đẩy hoạt động phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), niêm yết và phát hành cổ phiếu sôi động trở lại.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào quy mô vốn huy động hay những câu chuyện tăng trưởng được doanh nghiệp trình bày với nhà đầu tư, có thể bỏ qua một chuyển động đáng chú ý: thị trường chứng khoán đang ngày càng được sử dụng như một kênh tái cấu trúc bảng cân đối kế toán, qua đó tạo thêm dư địa tài chính cho doanh nghiệp.

CTCP Đầu tư Điện máy Xanh (DMX) là một ví dụ. Doanh nghiệp đã bán thành công 166,4 triệu cổ phiếu trong tổng số 179,5 triệu cổ phiếu đăng ký, thu về hơn 13.315 tỷ đồng và sử dụng toàn bộ nguồn vốn để trả nợ vay ngân hàng.

Trong khi đó, câu chuyện được DMX đưa ra với nhà đầu tư lại xoay quanh 5 động lực tăng trưởng dài hạn: tối ưu hiệu quả cửa hàng hiện hữu; phát triển hệ sinh thái dịch vụ vòng đời sản phẩm; mở rộng Thợ Điện Máy Xanh; xây dựng hệ sinh thái số và Super App; mở rộng chuỗi EraBlue tại Indonesia. Doanh nghiệp đồng thời xây dựng kịch bản tăng trưởng đến năm 2030.

Những kế hoạch này có thể tạo ra tăng trưởng trong tương lai. Nhưng nguồn vốn nhà đầu tư bỏ ra trong thương vụ IPO trước hết được dùng để thay thế vốn vay ngân hàng, thay vì trực tiếp tài trợ cho những năng lực tăng trưởng mới.

Điều này không đồng nghĩa thương vụ IPO kém chất lượng. Với doanh nghiệp có đòn bẩy cao, giảm nợ có thể giúp hạ chi phí lãi vay, giảm áp lực đáo hạn và củng cố khả năng chống chịu. Quan trọng hơn, việc giảm nghĩa vụ tài chính có thể giải phóng một phần dòng tiền cho hoạt động kinh doanh trong những giai đoạn tiếp theo.

Vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là doanh nghiệp dùng tiền IPO để trả nợ có tốt hay không, mà là sau khi bảng cân đối kế toán được cải thiện, phần nguồn lực được giải phóng có được chuyển hóa thành năng lực tăng trưởng mới hay không.

CTCP Công nghệ Á Mỹ (Amy Grupo) cũng cho thấy sự đan xen giữa câu chuyện tăng trưởng và nhu cầu xử lý áp lực tài chính. Doanh nghiệp dự kiến chào bán IPO 16,1 triệu cổ phiếu để huy động 787,29 tỷ đồng. Trong đó, 480 tỷ đồng được dùng để trả nợ vay ngắn hạn ngân hàng và 307,29 tỷ đồng bổ sung vốn lưu động, chủ yếu thanh toán cho nhà cung cấp.

Như vậy, hơn 60% nguồn vốn dự kiến huy động được dành cho việc giảm nợ, trong khi doanh nghiệp đồng thời đưa ra kế hoạch nâng tổng công suất toàn hệ thống từ 75 triệu m2 lên 121 triệu m2/năm trong giai đoạn 2026-2030.

Tương tự, CTCP Đầu tư Quốc tế Hoàng Anh Gia Lai dự kiến IPO 18,8 triệu cổ phiếu để huy động 1.139,28 tỷ đồng. Trong đó, 1.063,28 tỷ đồng được sử dụng để cơ cấu lại tình hình tài chính, trả nợ vay và 76 tỷ đồng dành cho thanh toán các hợp đồng cung ứng vật tư nông nghiệp, cây giống, phân bón.

Những trường hợp này cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của làn sóng IPO: doanh nghiệp vừa phải đưa ra câu chuyện tăng trưởng để thu hút nhà đầu tư, vừa cần sử dụng nguồn vốn mới để củng cố nền tảng tài chính.

Theo Chứng khoán SSI, tổng quy mô các thương vụ IPO đáng chú ý trong năm 2026 có thể đạt khoảng 35.000-40.000 tỷ đồng, với danh mục đa dạng hơn so với các giai đoạn trước. Tuy nhiên, SSI cũng lưu ý khả năng hấp thụ nguồn cung mới có thể thận trọng hơn trong bối cảnh mặt bằng lãi suất kém hỗ trợ và điều kiện thanh khoản chặt chẽ hơn.

Điều đó khiến chất lượng sử dụng vốn sau phát hành quan trọng không kém quy mô vốn huy động.

Từ giảm nợ đến mở rộng dư địa tài chính

Xu hướng dùng thị trường cổ phiếu để xử lý áp lực tài chính không chỉ xuất hiện ở các doanh nghiệp chuẩn bị IPO mà còn khá rõ ở nhóm đã niêm yết.

CTCP Rau quả Thực phẩm An Giang (ANT) đang lấy ý kiến cổ đông về phương án chào bán 20 triệu cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu với giá 10.000 đồng/cổ phiếu, dự kiến huy động 200 tỷ đồng. Toàn bộ số tiền được sử dụng để trả nợ vay ngân hàng trong giai đoạn 2026-2027.

Tính đến ngày 30/6/2026, tổng nợ vay ngắn hạn và dài hạn của ANT tăng 10,1% so với đầu năm, lên 917,79 tỷ đồng, tương đương 234,6% vốn chủ sở hữu. Trong đó, nợ vay ngắn hạn đạt 787,99 tỷ đồng và nợ vay dài hạn 129,8 tỷ đồng.

CTCP Sản xuất và Đầu tư Hoàng Gia (Royal Invest JSC - RYG) cũng dự kiến chào bán 22,5 triệu cổ phiếu cho cổ đông hiện hữu, huy động 225 tỷ đồng. Theo phương án sử dụng vốn, toàn bộ số tiền này được dùng để trả các khoản nợ tại Sacombank, VietinBank, MB và VIB.

Đến ngày 30/6/2026, tổng dư nợ của RYG tăng 5,9% so với đầu năm, lên 1.770,3 tỷ đồng, bằng 218,7% vốn chủ sở hữu. Trong đó, nợ vay ngắn hạn chiếm 1.437,7 tỷ đồng.

Trong khi đó, CTCP Xuất nhập khẩu Nông sản Thực phẩm An Giang (Afiex - AFX) dự kiến chào bán 35 triệu cổ phiếu, huy động 350 tỷ đồng. Doanh nghiệp dành 210 tỷ đồng trả nợ vay ngân hàng và 140 tỷ đồng bổ sung vốn lưu động. Đến cuối quý II/2026, tổng nợ vay của Afiex tăng 7,2% so với đầu năm, lên 791,34 tỷ đồng, bằng 145,1% vốn chủ sở hữu.

Điểm giao thoa giữa nhóm IPO và nhóm đã niêm yết vì thế khá rõ: thị trường chứng khoán đang cung cấp một nguồn vốn cổ phần để doanh nghiệp giảm sự phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng và tái cấu trúc nguồn vốn.

Ở góc độ hệ thống, đây có thể là một chuyển dịch tích cực. Doanh nghiệp giảm chi phí lãi vay và áp lực đáo hạn; ngân hàng thu hồi được một phần dư nợ; thị trường chứng khoán tăng vai trò trong cung cấp vốn trung và dài hạn.

Quan trọng hơn, khi doanh nghiệp giảm được nghĩa vụ trả lãi, một phần dòng tiền trước đây dành cho chi phí tài chính có thể được chuyển sang phục vụ hoạt động kinh doanh. Đây chính là dư địa tài chính mà một thương vụ phát hành có thể tạo ra, nếu doanh nghiệp sử dụng hiệu quả.

Tuy nhiên, việc giảm nợ cũng làm thay đổi cấu trúc rủi ro. Trước phát hành, doanh nghiệp chịu áp lực trả lãi và gốc cho ngân hàng. Sau khi dùng vốn cổ phần để trả nợ, áp lực tài chính giảm xuống, nhưng cổ đông mới trở thành người chia sẻ rủi ro kinh doanh trong dài hạn.

Nếu doanh nghiệp hoạt động hiệu quả, cổ đông hưởng lợi từ tăng trưởng và giá trị doanh nghiệp. Ngược lại, nếu dòng tiền kinh doanh không cải thiện, doanh nghiệp vẫn phải vay hoặc tiếp tục huy động vốn, lợi ích của việc tái cấu trúc sẽ bị thu hẹp.

Vì vậy, giảm nợ là bước cải thiện sức khỏe tài chính, nhưng chưa phải bằng chứng về tăng trưởng. Giá trị thực sự của quá trình này nằm ở việc doanh nghiệp có tận dụng được nền tảng tài chính tốt hơn để nâng cao hiệu quả kinh doanh hay không.

Sau tái cấu trúc, dư địa tăng trưởng được mở ra thế nào?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất đối với nhà đầu tư trong làn sóng IPO và phát hành cổ phiếu hiện nay.

Một doanh nghiệp dùng 1.000 tỷ đồng vốn cổ phần để trả 1.000 tỷ đồng nợ vay có thể nhẹ gánh hơn ngay lập tức. Nhưng nếu sau đó vẫn thiếu vốn cho hoạt động, tiếp tục phải vay để bổ sung vốn lưu động hoặc tiếp tục phát hành cổ phiếu, thì hiệu quả của quá trình tái cấu trúc sẽ bị hạn chế.

Ngược lại, nếu giảm nợ giúp doanh nghiệp hạ đáng kể chi phí tài chính, giải phóng dòng tiền và tạo dư địa đầu tư cho các dự án hiệu quả, thì vốn cổ phần mới thực sự trở thành bàn đạp tăng trưởng.

Vì vậy, sau mỗi thương vụ phát hành, nhà đầu tư cần nhìn vào "dòng tiền thứ hai": nợ vay giảm bao nhiêu, chi phí tài chính giảm bao nhiêu, dòng tiền kinh doanh thay đổi thế nào và phần nguồn lực được giải phóng có tạo ra năng lực tăng trưởng mới hay không.

Nếu dòng vốn vận động theo chuỗi IPO → trả nợ → giảm chi phí lãi vay → giải phóng dòng tiền → đầu tư mở rộng → tăng doanh thu, lợi nhuận, doanh nghiệp đang sử dụng thị trường vốn để bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới.

Ngược lại, nếu dòng tiền chỉ vận động theo hướng IPO → trả nợ → giảm áp lực trước mắt → thiếu vốn → vay lại → tiếp tục huy động, thị trường chứng khoán mới chỉ đóng vai trò tái cấp vốn, chứ chưa thực sự tạo ra năng lực tăng trưởng mới.

Đây cũng là vấn đề lớn hơn đối với thị trường vốn Việt Nam. Việc doanh nghiệp chuyển từ vốn vay ngân hàng sang vốn cổ phần có thể giúp giảm sự phụ thuộc vào tín dụng và tăng vai trò của thị trường chứng khoán trong cung cấp vốn dài hạn. Tuy nhiên, điều đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiền của nhà đầu tư cuối cùng được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, kinh doanh và dòng tiền mới.

Do đó, việc dùng tiền IPO để trả nợ không nên được nhìn nhận đơn giản là dấu hiệu doanh nghiệp thiếu động lực tăng trưởng. Với những doanh nghiệp có đòn bẩy cao, đây có thể là bước đi cần thiết để củng cố sức khỏe tài chính, giảm chi phí vốn và tạo thêm dư địa cho giai đoạn tiếp theo.

Nhưng tái cấu trúc tài chính chỉ là điểm khởi đầu. Giá trị của nguồn vốn mới nằm ở khả năng biến nền tảng tài chính lành mạnh hơn thành tăng trưởng thực chất.

Với doanh nghiệp, đó là một bảng cân đối khỏe hơn và dư địa đầu tư lớn hơn. Với ngân hàng, đó là chất lượng tài sản được cải thiện. Với cổ đông, điều cần nhìn thấy là triển vọng lợi nhuận tốt hơn. Còn với thị trường vốn, thước đo cuối cùng phải là khả năng biến nguồn vốn huy động thành năng lực tăng trưởng thực sự.

Sau khi thị trường chứng khoán giúp doanh nghiệp có thêm "khoảng thở" tài chính, câu hỏi quan trọng nhất là khoảng thở đó sẽ được chuyển hóa thành bao nhiêu giá trị mới cho doanh nghiệp và cổ đông. Đó mới là phép thử đối với chất lượng của làn sóng IPO và phát hành cổ phiếu năm 2026.