Kể chuyện văn hóa Mường bằng sân khấu thực cảnh tại Sơn La

Trong 2 ngày 11 và 12/12/2026, tại khu vực hồ Suối Chiếu, bản Chiếu, xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, sẽ diễn ra chương trình nghệ thuật thực cảnh Hồn Mường thức giấc. Chương trình dài 60 phút, gồm 3 chương, 9 cảnh, xoay quanh câu chuyện về hai cha con và sự tiếp nối các giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ.

Chương đầu tiên, Tiếng gọi bản Mường, tái hiện đời sống thường ngày với cảnh lên nương, làm nghề, gánh nước, nhóm bếp và hát giao duyên trước ngày cưới. Trong không gian sinh hoạt của bản làng, những khác biệt giữa hai cha con dần xuất hiện. Người cha mong con học lời mo, tiếp nhận tri thức của tổ tiên, trong khi người con muốn tìm con đường riêng.

Ở chương thứ hai, Ngọn lửa ngàn đời, người cha qua đời khi những lời truyền dạy còn dang dở. Không khí tang lễ và lời mo đưa người con trở về với câu chuyện đi tìm lửa. Trong thế giới huyền thoại, ngọn lửa được mang về bản bất ngờ vụt tắt. Con người phải tiếp tục hành trình học cách tự tạo ra lửa và truyền dạy kinh nghiệm cho nhau. Từ một bếp lửa nhỏ, nhiều điểm sáng dần xuất hiện, thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Chương cuối, Hồn Mường thức giấc, đưa câu chuyện trở về hiện tại. Người con tìm đến các nghệ nhân để học tiếng nói, câu hát và những tri thức mà cha từng gìn giữ. Trong ngày cưới của đôi trẻ, khi người con quên một câu hát được cha truyền dạy, một nghệ nhân cất lời hát tiếp. Phụ nữ, trai gái và trẻ nhỏ cùng hòa giọng, tạo nên cảnh diễn có sự tham gia của cả cộng đồng.

Chất liệu văn hóa từ đời sống bản Mường

Ban tổ chức cho biết, các chất liệu văn hóa trong chương trình được khai thác từ đời sống người dân Mường Cơi. Tiếng hát Đang, điệu múa Mợi của nghệ nhân bản Thải, nhịp khua đuống từ các bản Thải, Mỏ, Chiếu cùng những sinh hoạt cộng đồng được đưa vào các cảnh diễn. Nghệ nhân người Dao, Mông và Kinh trên địa bàn cũng tham gia, góp thêm những nét văn hóa của địa phương.

Khoảng 300 học sinh Trường THPT Tân Lang dự kiến tham gia biểu diễn cùng nghệ nhân và người dân địa phương. Qua đó, các em có cơ hội tiếp xúc và thực hành những loại hình diễn xướng truyền thống.

Đạo diễn văn hóa Trần Trung phụ trách nghiên cứu, lựa chọn và đưa chất liệu văn hóa bản địa vào chương trình. Các yếu tố như tiếng hát Đang, tiếng đuống, phong tục cưới hỏi, tang lễ và lời mo được ê-kíp trao đổi, đối chiếu với nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa địa phương trong quá trình dàn dựng.

Đạo diễn Mai Long đảm nhiệm việc xây dựng ngôn ngữ sân khấu thực cảnh, tổ chức các hoạt động cộng đồng và phát triển câu chuyện về hai cha con. Âm thanh dân gian, ánh sáng và chuyển động của người dân được phối hợp trong các đại cảnh, trong đó có cảnh ngọn lửa lan tỏa khắp bản làng và đám cưới với sự tham gia của đông đảo người dân.

Theo đạo diễn Trần Trung, di sản văn hóa Mường là giá trị cốt lõi của chương trình. Các yếu tố công nghệ trình diễn như ánh sáng, màn nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế con người và những thực hành văn hóa trong đời sống. Ê-kíp mong muốn khán giả không chỉ ngồi xem mà còn trực tiếp tham gia hành trình khám phá văn hóa Mường Cơi.

Đạo diễn Mai Long cho biết, ý tưởng xây dựng chương trình xuất phát từ những ấn tượng về cảnh quan và con người địa phương. Bên cạnh vẻ đẹp của núi rừng, suối nước và những nếp nhà sàn, anh cũng trăn trở trước thực tế số nghệ nhân cao tuổi ngày càng ít đi. Vì vậy, ê-kíp lựa chọn thung lũng và bản làng làm không gian biểu diễn, thay vì đưa toàn bộ câu chuyện lên sân khấu nhân tạo.

Chia sẻ trong buổi họp báo giới thiệu chương trình tại Hà Nội vào ngày 11/11, ông Đỗ Đức Thắng, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi, cho biết: Địa phương có diện tích hơn 19.000 ha, dân số trên 19.000 người, với 4 dân tộc cùng sinh sống. Trong đó, người Mường chiếm hơn 80% dân số, bên cạnh các dân tộc Dao, Mông và Kinh. Đây là địa bàn miền núi còn nhiều khó khăn.

Với chương trình Hồn Mường thức giấc, chính quyền xã mong muốn quảng bá văn hóa bản địa, tạo thêm cơ hội để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời phát triển du lịch, góp phần cải thiện sinh kế và đời sống người dân.

Bên cạnh chương trình nghệ thuật, du khách có thể tham quan cánh đồng hoa, thưởng thức cà phê bên suối và tìm hiểu các gian hàng nông sản OCOP của địa phương. Các hoạt động được tổ chức thành hành trình trải nghiệm, từ khám phá cảnh quan, tìm hiểu sinh hoạt văn hóa đến thưởng thức sân khấu thực cảnh.