Khi con làm đau bản thân

Khi một đứa trẻ tìm cách làm đau bản thân, thậm chí bày tỏ ý định tự tử, gia đình không thể chỉ xem đó là biểu hiện của sự bồng bột, yếu đuối hay một cách gây chú ý. Đó là tín hiệu cần được tiếp nhận nghiêm túc. Tình yêu thương lúc này cần đi cùng hiểu biết, hành động bảo vệ và sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.

Đằng sau cánh cửa đóng kín là một đứa trẻ đang cầu cứu

Gia đình chị Hải có con gái tên An 15 tuổi. An vốn là học sinh chăm ngoan, học lực khá, ít khi khiến bố mẹ phải phiền lòng. Gần đây, em thường xuyên ở trong phòng, ít trò chuyện, kết quả học tập giảm sút. Khi mẹ hỏi, An chỉ đáp mình mệt.

Bố cho rằng con đang ở tuổi dậy thì, khó tính và nhạy cảm hơn trước. Mẹ lại sốt ruột vì kỳ vọng con giữ được thành tích học tập. Những lời nhắc nhở dần trở thành những cuộc tranh luận: "Có mỗi chuyện học mà cũng không cố gắng", "Bố mẹ vất vả vì con như thế, con còn muốn gì nữa?"…

Một buổi tối, chị Hải phát hiện trên tay con có những vết thương. Khi được hỏi, An hoảng hốt kéo tay áo xuống, khóc và nói rằng mình không muốn sống nữa.

Chị Hải sững sờ. Phản ứng đầu tiên của chị là vừa sợ hãi vừa giận dữ: tại sao con lại làm như vậy, tại sao con không nghĩ đến bố mẹ? Chị muốn hỏi cho ra nhẽ, muốn con hứa sẽ không bao giờ tái diễn... Nhưng nhìn con run rẩy, né tránh ánh mắt của mình, chị nhận ra giờ đâu phải là lúc tìm ra ai đúng, ai sai. Chị ngồi xuống bên con, cố giữ giọng bình tĩnh và nói: "Mẹ chưa hiểu hết những gì con đang trải qua. Nhưng mẹ muốn nghe con nói. Mẹ sẽ cùng con tìm cách để mọi chuyện tốt hơn".

Điều gì khiến con tuyệt vọng

Sau đêm hôm ấy, chị Hải muốn biết nguyên nhân khiến An có những hành động đáng sợ. Chị nghĩ có thể con bị bạn bè bắt nạt, bị điểm kém hoặc có chuyện tình cảm. Nhưng khi trò chuyện với con, chị mới dần hiểu, nỗi đau của An không bắt nguồn từ một sự việc. Ở lớp, An thường xuyên so sánh mình với những bạn học giỏi hơn. Em sợ bị tụt lại phía sau, sợ làm bố mẹ thất vọng. Trên mạng xã hội, em nhìn thấy những người bạn có vẻ ngoài hoàn hảo, thành tích nổi bật và cuộc sống vui vẻ, rồi cảm thấy bản thân thật kém cỏi. Em từng muốn kể với mẹ về những áp lực ấy, nhưng lại sợ nghe câu trả lời quen thuộc: "Có thế mà cũng buồn! Ngày xưa bố mẹ còn khổ hơn con nhiều"… Khi những cảm xúc tiêu cực tích tụ, An không biết cách diễn đạt hay tìm kiếm sự giúp đỡ. Hành vi làm đau bản thân trở thành một cách em đối diện với nỗi đau tinh thần.

Mỗi trường hợp có nguyên nhân khác nhau. Có trẻ chịu áp lực học tập; có trẻ bị bắt nạt, cô lập, tổn thương trong các mối quan hệ; có trẻ phải sống trong xung đột gia đình hoặc đang trải qua những khó khăn về sức khỏe tâm thần… Đôi khi, nhiều yếu tố cùng lúc khiến trẻ cảm thấy không còn lối thoát. Bởi vậy, thay vì tra hỏi: "Ai làm con ra nông nỗi này?", cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi dịu dàng hơn: "Dạo này có chuyện gì khiến con mệt mỏi nhất?", "Có điều gì con muốn nói với bố mẹ mà lâu nay chưa biết bắt đầu từ đâu không?"… Đừng ép con kể hết mọi chuyện ngay lập tức, cũng đừng mặc định rằng cha mẹ đã hiểu đúng chỉ sau vài câu trả lời. Có những tổn thương trẻ cần nhiều lần trò chuyện mới đủ tin tưởng để bộc lộ. Và khi con đã mở lòng, hãy tránh biến câu chuyện thành một cuộc xét xử. Nếu con kể mình bị bắt nạt, đừng vội trách con yếu đuối. Nếu con thừa nhận đã nói dối hoặc có lựa chọn sai, đừng để sự thất vọng của cha mẹ lấn át nhu cầu được bảo vệ và hỗ trợ của con.

Đừng biến tình yêu thương thành chiếc lồng vô hình

Khi biết con từng làm đau bản thân, nhiều cha mẹ trở nên lo lắng quá mức. Họ kiểm tra điện thoại, theo sát mọi hoạt động, không cho con đóng cửa phòng, liên tục hỏi con đang nghĩ gì và ở đâu. Một số người còn kể chuyện của con cho họ hàng, bạn bè với mong muốn tìm lời khuyên. Những phản ứng ấy thường xuất phát từ nỗi sợ mất con. Tuy nhiên, nếu sự kiểm soát khiến trẻ cảm thấy mình bị giám sát, bị xấu hổ hoặc không còn chút riêng tư nào, trẻ có thể càng khép kín và ngại tìm kiếm sự giúp đỡ.

Cha mẹ có thể thống nhất những khoảng thời gian trò chuyện mỗi ngày, cùng con điều chỉnh lịch học và nghỉ ngơi, tìm người lớn đáng tin cậy ở trường để hỗ trợ. Nếu cần hạn chế tiếp cận các phương tiện nguy hiểm, hãy giải thích rằng đây là biện pháp bảo vệ tạm thời, không phải hình phạt.

Với trẻ đang chịu áp lực thành tích, cha mẹ cũng cần xem lại cách mình đặt kỳ vọng. Những câu như "Bố mẹ yêu con, không chỉ vì con học giỏi" cần được thể hiện bằng hành động thực tế: cha mẹ vẫn quan tâm, trò chuyện và đồng hành ngay cả khi con thất bại.

Với trẻ bị bắt nạt hoặc tổn thương trong quan hệ bạn bè, gia đình cần phối hợp với nhà trường để xử lý vấn đề, thay vì chỉ khuyên con phải mạnh mẽ. Với trẻ có dấu hiệu trầm cảm, lo âu kéo dài hoặc những thay đổi đáng kể về giấc ngủ, ăn uống, học tập và quan hệ xã hội, cha mẹ nên chủ động tìm sự hỗ trợ chuyên môn.

Điều cần tránh là biến việc hồi phục của con thành một nhiệm vụ phải hoàn thành nhanh chóng. Có thể con sẽ có những ngày tốt hơn và cả những ngày khó khăn trở lại. Sự kiên nhẫn sẽ hữu ích hơn những lời thúc ép như "Con phải vui lên", "Chuyện qua rồi, đừng nghĩ nữa"…

Gia đình cần là nơi con được yếu lòng mà không sợ bị bỏ rơi

Sau khi nhận ra những áp lực của An, vợ chồng chị Hải bắt đầu thay đổi cách trò chuyện với con. Họ không chỉ hỏi hôm nay con được mấy điểm, con đã làm xong bài tập chưa, mà dành thời gian hỏi con có điều gì vui, điều gì khiến con buồn... Khi An chưa muốn nói, bố mẹ không ép, nhưng vẫn cho con biết họ luôn sẵn sàng lắng nghe. Quan trọng hơn, họ tìm sự hỗ trợ chuyên môn cho con, phối hợp với những người có trách nhiệm để xây dựng môi trường an toàn. Bố mẹ cũng học cách nhận diện những dấu hiệu cảnh báo, cách phản ứng khi con khủng hoảng và cách điều chỉnh những kỳ vọng của chính mình. Sự thay đổi ấy gửi đến An một thông điệp quan trọng: em không phải tự mình gánh chịu nỗi đau và cũng không cần trở thành một đứa trẻ hoàn hảo mới xứng đáng được yêu thương.

Trong gia đình, đôi khi người lớn quá chú trọng dạy con cách đối diện với cuộc đời mà quên dạy con rằng, khi không thể tự mình vượt qua, con có quyền tìm kiếm sự giúp đỡ. Một đứa trẻ biết nói "Con đang không ổn", biết tìm đến người đáng tin cậy và biết chấp nhận hỗ trợ cũng đang học một kỹ năng sống quan trọng.