Khoảng cách giới trong "bản đồ" nhân lực AI

Thị trường lao động "phân công" theo giới

Theo Báo cáo Khoảng cách giới toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), tại Việt Nam, trong nhóm tốt nghiệp đại học, tỷ lệ nữ tốt nghiệp các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) chỉ đạt 15,38%, trong khi ở nam giới là 31,19%, cao gấp đôi. Riêng lĩnh vực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), chênh lệch còn lớn hơn: nữ chỉ chiếm 1,01% người tốt nghiệp, so với 3,28% ở nam. Qua đó cho thấy, cơ hội bước chân vào lĩnh vực công nghệ lõi đã bị thu hẹp ngay từ khâu định hướng học tập, trước khi câu chuyện tuyển dụng hay thăng tiến được đặt ra.

Khoảng cách giới không chỉ nằm ở đội ngũ làm ra AI, mà còn ở cách AI tác động ngược lại tới công việc của từng giới. Theo số liệu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố năm 2026, tại Việt Nam có khoảng 11,5 triệu lao động, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm những công việc có mức độ tiếp xúc cao với AI tạo sinh (GenAI).

Đáng chú ý, tỷ lệ lao động nữ nằm trong nhóm này lên tới 24,1%, cao hơn hẳn mức 17,8% ở lao động nam. Nguyên nhân được lý giải là do phụ nữ tập trung đông hơn ở các công việc hành chính, văn phòng, dịch vụ – những lĩnh vực có nhiều tác vụ mang tính chuẩn hóa, dễ bị AI hỗ trợ hoặc thay thế một phần.

Việc tiếp xúc nhiều với AI không đồng nghĩa với việc sử dụng công nghệ hiệu quả hơn. Một nghiên cứu của Humlum và Vestergaard (2024, Đan Mạch), khảo sát 100.000 lao động thuộc 11 nhóm ngành nghề, cho thấy ngay trong cùng một nhóm nghề, nữ giới sử dụng ChatGPT ít hơn nam giới tới khoảng 20 điểm phần trăm; khoảng cách này thu hẹp còn khoảng 17 điểm phần trăm sau khi đã loại trừ yếu tố nơi làm việc và tính chất công việc cụ thể.

Khoảng cách tiếp tục kéo dài lên tới những vị trí ra quyết định. Theo dữ liệu từ LinkedIn Economic Graph (2026), tại Mỹ, phụ nữ chỉ chiếm 26% trong số nhân sự được tuyển dụng vào các vị trí liên quan đến AI năm 2025. Thống kê trên 27 quốc gia cũng cho thấy phụ nữ chỉ nắm giữ 13% các vị trí lãnh đạo cấp C (C-suite) phụ trách AI.

Không chỉ là "biết dùng AI", mà cần được trao quyền tham gia

Tại tọa đàm "Phụ nữ trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo" do Học viện Phụ nữ Việt Nam tổ chức mới đây, bà Sita Zimpel, Trưởng nhóm dự án Kỹ năng số vì tương lai bền vững (DS2S) của Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) tại Việt Nam, cho rằng cách tiếp cận bình đẳng giới trong lĩnh vực công nghệ cần được nhìn nhận qua ba trụ cột: "Quyền, Nguồn lực và Sự đại diện".

Theo bà, quyền tiếp cận bình đẳng với giáo dục và việc làm sẽ có rất ít ý nghĩa nếu không đi kèm nguồn lực hỗ trợ phù hợp. Cuối cùng, phụ nữ cần có tiếng nói thực chất trong các quyết định liên quan đến công nghệ, chứ không chỉ là người sử dụng thụ động.

Bà Zimpel cũng lưu ý một ngộ nhận phổ biến khi nhắc đến "kỹ năng số", nhiều người hình dung ngay đến hình ảnh những lập trình viên viết mã, phần lớn là nam giới. Trong khi đó, tương lai của AI còn được định hình bởi những người làm việc trong các lĩnh vực luật, hành chính công, khoa học xã hội và nhân văn – nơi phụ nữ có tỷ lệ tham gia không hề thấp.

Ở góc độ đào tạo thực hành, bà Vũ Thị Hạnh, chuyên gia tại Viettel Academy, nhìn nhận việc tiếp cận và làm chủ AI không nên bị giới hạn bởi giới tính hay ngành học. Một sinh viên, dù theo học ngành kỹ thuật hay khoa học xã hội, đều có thể đưa AI vào công việc chuyên môn của mình nếu được trang bị đúng kỹ năng và có môi trường thực hành phù hợp.

Các chuyên gia cho rằng, AI không tự động tạo ra bình đẳng, cũng không tự động xóa bỏ khoảng cách giới sẵn có. Nếu không có những can thiệp cụ thể, từ định hướng STEM cho nữ sinh, mở rộng cơ hội thực hành công nghệ, đến việc nhìn nhận phụ nữ như những người đồng kiến tạo thay vì chỉ sử dụng công cụ – khoảng cách trong "bản đồ" nhân lực AI sẽ còn tiếp tục nới rộng, ngay cả khi công nghệ đang phát triển với tốc độ chưa từng có.