Không có công bằng giới thì không thể có thích ứng khí hậu bền vững

Theo PGS.TS Bùi Thị An, biến đổi khí hậu và thiên tai không còn là những nguy cơ trong tương lai mà đã hiện hữu trong đời sống hàng ngày với những hiện tượng như bão mạnh hơn, mưa cực đoan, ngập lụt đô thị, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông, bờ biển và suy giảm sinh kế trong nông nghiệp, thủy sản.

Tuy nhiên, tác động của biến đổi khí hậu không chỉ dừng lại ở những thiệt hại về kinh tế hay hạ tầng. Đây còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, bình đẳng giới, an sinh xã hội và năng lực chống chịu của cộng đồng.

Phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và các nhóm dễ bị tổn thương thường phải gánh chịu những ảnh hưởng nặng nề hơn khi thiên tai xảy ra. Những tổn thất về sinh kế, sức khỏe, an toàn và cơ hội tham gia vào quá trình ra quyết định đang làm gia tăng khoảng cách bất bình đẳng vốn đã tồn tại trong xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, thực hiện các cam kết quốc tế về phát triển bền vững và giảm phát thải, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng một nền quản trị khí hậu bảo đảm tính công bằng, bao trùm và có trách nhiệm giải trình.

Giám sát chính sách khí hậu phải đặt con người ở vị trí trung tâm

PGS.TS Bùi Thị An cho biết, giám sát việc thực hiện chính sách về biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai không chỉ nhằm kiểm tra tiến độ thực hiện hay việc sử dụng ngân sách.

Trong bối cảnh đó, nữ đại biểu dân cử ở Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp có vai trò đặc biệt quan trọng bởi họ vừa là người đại diện cho cử tri, vừa là cầu nối giữa chính sách và thực tiễn cuộc sống.

Một trong những nội dung được PGS.TS Bùi Thị An đề cập đến trong tham luận là nguy cơ của cách tiếp cận "trung tính giả định" trong xây dựng chính sách.

Theo đó, nhiều chính sách được thiết kế với quan điểm áp dụng như nhau cho tất cả mọi người. Tuy nhiên, khi xuất phát điểm của các nhóm xã hội khác nhau, việc áp dụng cùng một chính sách có thể dẫn đến những kết quả bất bình đẳng.

Ví dụ, thông tin cảnh báo sớm có thể không đến được với phụ nữ nghèo, người cao tuổi hoặc người khuyết tật. Các khu sơ tán có thể chưa bảo đảm sự riêng tư và an toàn cho phụ nữ, trẻ em. Các chương trình hỗ trợ sinh kế có thể ưu tiên những người đứng tên quyền sử dụng đất, trong khi phụ nữ lại ít có cơ hội sở hữu tài sản.

Do đó, hoạt động giám sát của đại biểu dân cử cần đánh giá đầy đủ tác động giới của các chính sách, từ khâu thiết kế đến tổ chức thực hiện, nhằm bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau.

Khoảng trống lớn nhất nằm ở khâu thực thi

Đánh giá thực tiễn Việt Nam, PGS.TS Bùi Thị An cho rằng nước ta đã xây dựng được hệ thống chính sách tương đối đầy đủ về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng chống thiên tai và thúc đẩy bình đẳng giới.

Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở khâu thực thi.

Nhiều địa phương còn thiếu dữ liệu được phân tách theo giới tính, độ tuổi, tình trạng khuyết tật, dân tộc hay mức độ nghèo để đánh giá chính xác nhóm nào đang chịu tác động lớn nhất của biến đổi khí hậu.

Một số kế hoạch phòng chống thiên tai vẫn thiên về các giải pháp công trình mà chưa quan tâm đầy đủ đến các vấn đề như sức khỏe tâm thần, dịch vụ chăm sóc, bảo vệ phụ nữ và trẻ em hay hỗ trợ phục hồi sinh kế sau thiên tai.

Bên cạnh đó, việc giám sát ngân sách dành cho khí hậu và phòng chống thiên tai còn phân tán; cơ chế tham vấn người dân, nhất là phụ nữ ở vùng ven biển, miền núi, nông thôn và các nhóm yếu thế chưa được thể chế hóa thành yêu cầu bắt buộc.

Theo bà, hoạt động giám sát hiện nay ở một số nơi vẫn nặng về hậu kiểm, trong khi quản trị rủi ro hiện đại đòi hỏi phải phát hiện sớm, phòng ngừa sớm và điều chỉnh chính sách kịp thời.

Xây dựng khung giám sát nhạy cảm giới và dựa trên dữ liệu

Để nâng cao hiệu quả giám sát, PGS.TS Bùi Thị An đề xuất chuyển từ cách tiếp cận "đã làm hay chưa" sang đánh giá "làm có đúng người, đúng rủi ro, đúng thời điểm, đúng trách nhiệm và đúng chuẩn công bằng hay không".

Theo đó, hoạt động giám sát cần tập trung vào năm trụ cột chính gồm: đánh giá rủi ro và dữ liệu; giám sát ngân sách và nguồn lực; hệ thống cảnh báo sớm và sơ tán; hỗ trợ sinh kế và phục hồi; trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân.

Đặc biệt, dữ liệu phân tách theo giới và các nhóm dễ bị tổn thương cần được xem là nền tảng để xây dựng chính sách và đánh giá hiệu quả thực hiện.

Bên cạnh đó, bà cũng đề xuất tăng cường lồng ghép giới trong các chương trình, dự án về khí hậu; xây dựng mạng lưới nữ đại biểu dân cử về biến đổi khí hậu và giảm thiểu rủi ro thiên tai; bảo đảm phụ nữ được tiếp cận bình đẳng với tín dụng xanh, đào tạo nghề xanh và các nguồn lực phục hồi sinh kế sau thiên tai.

Khuyến nghị chính sách đối với Hội LHPN Việt Nam và các tổ chức xã hội, PGS.TS Bùi Thị An đề xuất các nội dung: Phát huy vai trò "cánh tay nối dài" của giám sát xã hội, thu thập phản ánh từ phụ nữ cơ sở và chuyển hóa thành kiến nghị chính sách có bằng chứng; Đào tạo mạng lưới báo cáo viên cộng đồng về cảnh báo sớm, kỹ năng sơ tán an toàn, bảo vệ trẻ em, nước sạch, vệ sinh môi trường và phục hồi sinh kế; Xây dựng bộ công cụ đơn giản để phụ nữ địa phương tham gia giám sát: phiếu kiểm tra điểm sơ tán, bản đồ rủi ro cộng đồng, nhật ký thiệt hại, mẫu phản ánh sau thiên tai.

Không có công bằng giới thì không thể có thích ứng khí hậu bền vững

Kết thúc tham luận, PGS.TS Bùi Thị An khẳng định biến đổi khí hậu và thiên tai đang trở thành phép thử đối với năng lực quản trị, mức độ công bằng xã hội và chất lượng đại diện của các cơ quan dân cử.

Trong bối cảnh đó, nữ đại biểu dân cử không chỉ là người tham gia xây dựng chính sách mà còn là lực lượng quan trọng bảo đảm các chính sách được thực thi theo hướng nhân văn, bao trùm và có trách nhiệm giải trình.

"Tăng cường vai trò của nữ đại biểu dân cử trong giám sát thực thi chính sách, pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng, chống rủi ro thiên tai là một giải pháp chiến lược để xây dựng nền quản trị khí hậu công bằng, an toàn và bền vững hơn cho Việt Nam", bà nhấn mạnh.

PGS.TS Bùi Thị An khẳng định: Thông điệp cốt lõi của tham luận là: Không có công bằng giới thì không thể có thích ứng khí hậu bền vững; không có giám sát thực chất thì chính sách khó đi vào cuộc sống; và không có sự tham gia của phụ nữ thì quản trị rủi ro thiên tai sẽ thiếu đi một nửa trí tuệ, kinh nghiệm và sức mạnh của cộng đồng.