Kiểm soát người thân nhân danh yêu thương

Sự quan tâm khiến người thân muốn lùi xa

Thu Mai và chồng kết hôn được 18 năm, có hai con, một gái 16 tuổi và một trai 11 tuổi. Bạn bè ngưỡng mộ gia đình chị đầm ấm, vợ chồng có công việc ổn định, các con được học hành đầy đủ. Mai cũng luôn tự hào mình là người mẹ chu đáo, người vợ biết vun vén.

Chị nhớ rõ lịch học thêm của con, nắm được những người bạn thân của con gái, thường xuyên kiểm tra tin nhắn trên điện thoại của con để phòng ngừa những mối quan hệ không lành mạnh. Mỗi lần con gái xin đi chơi với bạn, chị đều hỏi kỹ địa điểm, thành phần, giờ về. Nếu con trả lời chưa rõ ràng, chị lập tức yêu cầu ở nhà.

Chị cũng luôn biết chồng đang ở đâu, gặp ai, khi nào về. Những hôm chồng đi làm về muộn mà chưa kịp báo, điện thoại của anh có thể nhận liên tiếp hàng chục cuộc gọi. Chị cho rằng mình làm vậy vì lo lắng, bởi ngoài kia có quá nhiều điều khó lường.

Mọi chuyện chỉ thực sự trở nên căng thẳng khi con gái xin tham gia một chuyến trải nghiệm cùng nhóm bạn ở trường. Chị phản đối vì cho rằng con còn nhỏ, không đủ khả năng tự bảo vệ mình. Khi con cố giải thích về lịch trình, giáo viên phụ trách và phương án bảo đảm an toàn, chị vẫn gạt đi: "Mẹ sinh con ra, mẹ hiểu điều gì tốt nhất cho con". Cô bé bật khóc: "Mẹ lúc nào cũng nói vì con, nhưng mẹ có bao giờ hỏi con muốn gì đâu?".

Câu nói ấy khiến chị tổn thương. Chị nghĩ mình đã hy sinh bao nhiêu năm, dành dụm tiền bạc, thời gian, công sức để các con có cuộc sống tốt hơn. Tại sao con lại không hiểu lòng mẹ?

Nhưng sau cuộc cãi vã, con gái bắt đầu ít chia sẻ hơn. Những câu chuyện ở trường được trả lời bằng vài từ ngắn ngủi. Khi có chuyện buồn, cô bé tìm đến bạn bè thay vì tìm mẹ. Chồng chị cũng dần ngại kể những chuyện riêng vì sợ một cuộc trò chuyện bình thường lại biến thành hàng loạt câu hỏi. Chị vẫn yêu gia đình như trước, nhưng những người chị yêu thương nhất lại đang dần khép cửa lòng.

Câu chuyện của Thu Mai là một tình huống không hiếm gặp ở nhiều gia đình, cho thấy tình yêu đi cùng nỗi sợ, sự bất an và niềm tin rằng mình luôn biết điều tốt nhất cho người thân đã khiến sự quan tâm vượt quá giới hạn.

Vì sao chúng ta dễ nhân danh yêu thương để kiểm soát?

Khi con còn nhỏ, cha mẹ quyết định phần lớn những việc liên quan đến ăn uống, học hành, sức khỏe và an toàn. Đó là trách nhiệm cần thiết. Nhưng khi con lớn lên, khả năng tự suy nghĩ, tự lựa chọn và chịu trách nhiệm cũng cần được phát triển. Nếu cha mẹ vẫn giữ cách quản lý như khi con còn bé, sự bảo vệ có thể dần trở thành rào cản đối với quá trình trưởng thành của con.

Tôn trọng ranh giới cũng là một cách giữ gìn tình thân

Trong gia đình, mỗi người có những ranh giới riêng về không gian cá nhân, cảm xúc, các mối quan hệ, lựa chọn nghề nghiệp và cách sống. Tôn trọng ranh giới không có nghĩa là ai muốn làm gì cũng được, bất chấp trách nhiệm với người khác. Đó là sự phân biệt giữa điều chúng ta có quyền quyết định cho bản thân và điều cần được trao đổi, thống nhất với những người có liên quan.

Chẳng hạn, cha mẹ có thể yêu cầu con thực hiện trách nhiệm học tập, việc nhà và tuân thủ quy tắc an toàn, nhưng vẫn cần lắng nghe cảm xúc, sở thích và những nhu cầu riêng tư phù hợp với độ tuổi. Vợ chồng có thể thống nhất về tài chính, việc chăm sóc con và thời gian dành cho gia đình, nhưng không vì thế mà một người có quyền quyết định mọi mối quan hệ hay kiểm soát toàn bộ đời sống cá nhân của người kia. Con cái trưởng thành có thể góp ý để cha mẹ sống an toàn hơn, nhưng không nên mặc nhiên tước đi quyền lựa chọn của cha mẹ chỉ vì cho rằng mình biết điều gì tốt nhất.

Yêu thương chân thành không phải là giữ người thân trong tầm mắt để chắc chắn rằng họ không đi chệch khỏi con đường mình lựa chọn. Đó là giúp họ có đủ kiến thức, năng lực và sự tự tin để bước đi bằng chính đôi chân của mình, đồng thời biết rằng gia đình luôn là nơi có thể trở về.

Đằng sau sự kiểm soát đôi khi là nỗi sợ con thất bại, sợ con chịu tổn thương hoặc sợ những lựa chọn của con khác với kỳ vọng của mình. Nhiều cha mẹ lầm tưởng, chỉ cần ngăn con đi vào con đường mình cho là sai thì con sẽ tránh được đau khổ. Nhưng cuộc sống không có con đường nào hoàn toàn không rủi ro, và không ai có thể trưởng thành nếu chưa từng được tự quyết định, trải nghiệm và học từ những sai lầm phù hợp với lứa tuổi.

Trong quan hệ vợ chồng, một người muốn bạn đời báo tin khi về muộn để yên tâm là điều bình thường. Nhưng nếu việc báo tin trở thành nghĩa vụ phải giải trình mọi phút giây, nếu một cuộc gặp gỡ bạn bè cũng bị xem là dấu hiệu đáng ngờ, tình yêu có thể biến thành áp lực.

Với cha mẹ già, sự kiểm soát thường xuất hiện dưới một hình thức khác. Người con muốn bố mẹ ăn uống theo chế độ mình chọn, không được đi đâu một mình, không được tiêu tiền theo ý thích, thậm chí không được tái hôn sau khi người bạn đời qua đời. Những quyết định ấy xuất phát từ lòng hiếu thảo, nhưng cũng có thể vô tình phủ nhận nhu cầu được tự chủ của cha mẹ.

Điểm chung của những tình huống này là người kiểm soát thường tập trung vào nỗi lo của mình hơn là cảm nhận và nhu cầu của người được quan tâm.

Thay đổi cách quan tâm để người thân được là chính mình

Sau lần xung đột với con gái, Thu Mai đem câu chuyện chia sẻ với một người bạn thân. Người bạn hỏi chị: "Nếu con không làm theo ý cậu, điều cậu sợ nhất là gì?". Lúc đó, chị nhận ra điều chị sợ là cảm giác bất lực khi con bắt đầu có những lựa chọn nằm ngoài tầm kiểm soát của mẹ. Khi các con lớn lên, sự độc lập của chúng khiến chị vừa tự hào, vừa bất an.

Từ nhận thức ấy, chị thử thay đổi, bắt đầu bằng việc trò chuyện lại với con gái. Chị không vội nhắc lại những lý lẽ mình đã đưa ra, mà hỏi con mong muốn điều gì ở chuyến đi, điều gì khiến con thấy chuyến đi có ý nghĩa và con đã chuẩn bị những gì để bảo đảm an toàn. Hai mẹ con cùng xem lịch trình, thống nhất cách liên lạc, thời gian báo tin và những phương án cần thực hiện nếu có tình huống phát sinh. Thay vì chỉ nói "Mẹ không đồng ý!", chị bắt đầu giải thích rõ điều mình lo lắng, lắng nghe phương án của con và cùng tìm giải pháp. Quan trọng hơn, chị không dùng tình cảm mẹ con để buộc con phải đồng ý với mình.

Trong một tình huống khác, khi con gái muốn chọn ngành học không giống định hướng của gia đình, chị cũng học cách không lập tức phản đối. Chị cùng con tìm hiểu chương trình đào tạo, cơ hội việc làm, chi phí và những yêu cầu thực tế của ngành học. Nếu thấy con chưa cân nhắc đầy đủ, chị đưa ra câu hỏi và thông tin để con tự đánh giá, thay vì tuyên bố lựa chọn ấy là sai chỉ vì không giống mong muốn của mẹ. Điều này không có nghĩa cha mẹ phải đồng ý với mọi quyết định của con. Yêu thương vẫn cần đi cùng trách nhiệm, nguyên tắc và những giới hạn phù hợp. Khác biệt nằm ở cách cha mẹ hướng dẫn để con biết suy nghĩ hay áp đặt để con không được phép nghĩ khác.

Với chồng, chị cũng thay đổi cách phản ứng. Chị nói rõ rằng mình lo lắng khi không biết anh về muộn vì sợ có chuyện bất trắc, đồng thời đề nghị hai người thống nhất việc báo tin khi lịch trình thay đổi. Chị cũng tập không suy diễn những khoảng thời gian chồng chưa kịp trả lời tin nhắn thành dấu hiệu của sự thiếu quan tâm hay không chung thủy.