Lai Châu: Kinh nghiệm vận động Nhân dân xóa bỏ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu

Hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026-2031, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lai Châu có tham luận về "Một số kết quả nổi bật và kinh nghiệm trong công tác vận động nhân dân xóa bỏ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu, xây dựng nếp sống văn minh trong nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu".

Phát huy vai trò tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân tộc của MTTQ các cấp và các tổ chức thành viên

Lai Châu là tỉnh miền núi, biên giới với 20 dân tộc anh em cùng sinh sống, trình độ dân trí không đồng đều, đời sống của một bộ phận Nhân dân còn nhiều khó khăn. Trước thực trạng đó, Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Lai Châu đã ban hành Nghị quyết chuyên đề số 15-NQ/TU, ngày 22/12/2023 về xóa bỏ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu, xây dựng nếp sống văn minh trong Nhân dân các dân tộc tỉnh Lai Châu giai đoạn 2024-2030, nhằm tập trung lãnh đạo, chỉ đạo xóa bỏ hủ tục, thúc đẩy phát triển toàn diện vùng đồng bào dân tộc thiểu số trong tỉnh.

Theo Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lai Châu, sau khi triển khai thực hiện Nghị quyết số 15, với vai trò là trung tâm tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân tộc, Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) các cấp và các tổ chức thành viên đã đạt được những kết quả tích cực.

Cụ thể, công tác tuyên truyền, vận động được triển khai đồng bộ, hiệu quả. MTTQ các cấp đã chủ động phối hợp với chính quyền, các tổ chức thành viên đẩy mạnh công tác tuyên truyền bằng nhiều hình thức phong phú, phù hợp với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.

Nội dung tuyên truyền tập trung vào việc nhận diện các hủ tục, phân tích tác hại và định hướng xây dựng nếp sống mới. Tiêu biểu như Hội LHPN tỉnh đã cấp phát tranh lật "Phụ nữ và nam giới đều bình đẳng tham gia và quyết định mọi công việc trong gia đình và xã hội", tờ rơi "Nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết", "Nâng cao nhận thức về phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết"; "Trợ giúp pháp lý cho nạn nhân bị bạo lực gia đình"; Tỉnh đoàn xây dựng phóng sự "Tảo hôn thời đại 4.0 về hệ lụy kép"… 

Các hình thức tuyên truyền được đa dạng hóa như: Họp bản, sinh hoạt chi bộ, hoạt động văn hóa - văn nghệ, hệ thống loa truyền thanh cơ sở, mạng xã hội, các hội thi, phiên tòa giả định… Qua đó, thông tin được truyền tải trực quan, dễ hiểu, dễ tiếp thu. Kết quả, nhận thức của đoàn viên, hội viên và các tầng lớp Nhân dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số được nâng lên rõ rệt; nhiều thói quen lạc hậu đã từng bước được thay đổi.

Phát huy vai trò của cộng đồng, việc đưa nội dung xóa bỏ hủ tục vào hương ước, quy ước của thôn, bản được Ban Công tác mặt trận phối hợp với các Chi hội cơ sở thực hiện dân chủ, có sự tham gia trực tiếp của Nhân dân nên tạo được sự đồng thuận cao.

Đến nay, toàn tỉnh đã xác định 50 hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu được các thôn, bản, tổ dân phố thống nhất đưa vào trong quy ước của cộng đồng dân cư để thực hiện xóa bỏ. Nhiều hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu được xóa bỏ hoặc tỷ lệ giảm sâu, đặc biệt là tình trạng tảo hôn giảm rõ rệt (đến cuối năm 2025 còn 163 cặp tảo hôn, giảm 66,87%), qua đó đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.

Các phong trào thi đua được triển khai sâu rộng, nhất là phong trào thi đua "Chung tay xóa bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống văn minh", với nhiều mô hình thiết thực, phù hợp với thực tiễn. Nhiều mô hình điểm phát huy hiệu quả rõ rệt, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, được Nhân dân đồng tình ủng hộ và nhân rộng như: Bản không tảo hôn, hôn nhân cận huyết; dòng họ tự quản xóa bỏ hủ tục; cưới, tang văn minh; không thả rông gia súc; không sinh con tại nhà; kết hôn đúng tuổi và đăng ký kết hôn theo quy định được dòng họ tặng quà vào ngày cưới; "Nữ sinh mở đường tương lai"; "Không để trẻ em sinh ra trẻ em"… Các mô hình không chỉ góp phần thay đổi hành vi mà còn tạo môi trường xã hội tích cực, thúc đẩy xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.

Nhiều hủ tục đã tồn tại lâu đời trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số được xóa bỏ như: Người chết không đưa vào quan tài của dân tộc Mông tại xã Mường Kim, Tủa Sín Chải, dân tộc Mảng tại xã Pa Tần...; hỏa táng bằng củi của dân tộc Dao, Thái… Hạ tầng kinh tế - xã hội và xây dựng nông thôn mới tiếp tục được đầu tư, phát triển; phương thức sản xuất, kinh doanh của Nhân dân thay đổi tích cực theo hướng sản xuất hàng hóa; thu nhập của người dân từng bước được nâng cao.

Các hoạt động văn hóa được tổ chức rộng khắp, các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc được bảo tồn, phát huy gắn với phát triển du lịch. Giáo dục đào tạo tiếp tục phát triển; hệ thống trường, lớp học được đầu tư, nhất là các trường bán trú, nội trú; chất lượng giáo dục, đào tạo được nâng lên; tỉnh được công nhận đạt chuẩn Phổ cập giáo dục tiểu học mức độ 3.

Công tác y tế, chăm sóc sức khỏe Nhân dân được quan tâm; hệ thống các cơ sở y tế được mở rộng đến cơ sở. Các hoạt động an sinh xã hội, nhân đạo, từ thiện được thực hiện kịp thời, thường xuyên, hiệu quả. Đời sống vật chất, tinh thần, trình độ dân trí không ngừng được nâng lên, góp phần thay đổi nếp sống, loại bỏ dần các tập quán lạc hậu, làm thay đổi căn bản diện mạo nông thôn, nhất là tại địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới.

Có thể khẳng định, MTTQ các cấp trong tỉnh Lai Châu đã phát huy tốt vai trò tập hợp, đoàn kết Nhân dân; chủ động giám sát, phản biện xã hội; phối hợp chặt chẽ với chính quyền trong triển khai thực hiện phong trào xóa bỏ phong tục, tập quán lạc hậu trên địa bàn. Đặc biệt, việc phát huy vai trò người có uy tín, già làng, trưởng bản, chức sắc tôn giáo đã tạo sức lan tỏa và thuyết phục cao, góp phần vận động Nhân dân thay đổi hành vi.

7 kinh nghiệm trong công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân xây dựng nếp sống văn minh

Từ thực tiễn triển khai công tác tuyên truyền, vận động Nhân dân xóa bỏ hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu, xây dựng nếp sống văn minh trên địa bàn tỉnh Lai Châu, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lai Châu chia sẻ một số kinh nghiệm:

Một là, sự lãnh đạo quyết liệt của cấp ủy là yếu tố then chốt. Cấp ủy phải xác định rõ đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên; chỉ đạo thống nhất, kiên trì, sâu sát cơ sở. Đồng thời, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu.

Hai là, công tác tuyên truyền phải phù hợp, linh hoạt, sát thực tiễn. Không thể áp dụng một cách làm chung cho tất cả, cần lựa chọn nội dung, phương pháp phù hợp từng dân tộc, từng địa bàn; kết hợp giữa tuyên truyền trực tiếp với truyền thông hiện đại. Đặc biệt, phải nói bằng "ngôn ngữ của người dân", gắn với lợi ích thiết thực để tạo chuyển biến rõ rệt.

Ba là, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân. Người dân không chỉ là đối tượng vận động mà phải trở thành chủ thể của quá trình thực hiện. Khi Nhân dân trực tiếp tham gia xây dựng quy ước, tự quản, tự giám sát và cam kết thực hiện, hiệu quả sẽ bền vững và hạn chế tái diễn.

Bốn là, lựa chọn đúng mô hình, nhân rộng kịp thời. Các mô hình phải xuất phát từ vấn đề thực tiễn, đáp ứng "trúng" và "đúng" nhu cầu của người dân. Sau khi triển khai hiệu quả cần tổng kết, rút kinh nghiệm, nhân rộng và khen thưởng kịp thời để tạo động lực lan tỏa.

Năm là, gắn với phát triển kinh tế và nâng cao đời sống Nhân dân. Muốn thay đổi tập quán lâu đời, cần song hành với cải thiện điều kiện sống. Khi đời sống được nâng cao, người dân sẽ chủ động tiếp nhận cái mới, từ bỏ cái cũ.

Sáu là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác tuyên truyền, vận động; tăng cường phối hợp giữa các ngành, đoàn thể và chính quyền bảo đảm sự thống nhất trong triển khai, chia sẻ thông tin, thường xuyên sơ kết, rút kinh nghiệm. Phát huy vai trò của MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức tôn giáo, và các lực lượng vũ trang trong vận động, thuyết phục và hỗ trợ người dân thay đổi hành vi.

Bảy là, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và trách nhiệm nêu gương. Cần gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cấp, từng cá nhân; kịp thời kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm. Đồng thời, phát huy vai trò giám sát của MTTQ, các tổ chức chính trị - xã hội và Nhân dân.

Đại diện Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lai Châu khẳng định: Những kết quả đạt được trong thời gian qua là tiền đề quan trọng, song nhiệm vụ phía trước còn rất nặng nề. Với quyết tâm chính trị cao, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của Nhân dân, tin tưởng rằng công tác xóa bỏ hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu, xây dựng nếp sống văn minh sẽ tiếp tục đạt nhiều kết quả tích cực hơn nữa, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và phát triển bền vững tỉnh Lai Châu.