Lãi vay “ăn” vào lợi nhuận, doanh nghiệp xoay xở tìm vốn mới?

Tăng trưởng nhưng phải trả giá bằng chi phí vốn?

Một nghịch lý đang xuất hiện trong bức tranh kinh doanh nửa đầu năm 2026: có những doanh nghiệp mở rộng hoạt động, nhận thêm đơn hàng, tăng tài sản và nhu cầu vốn, nhưng kết quả cuối cùng lại không cải thiện tương ứng. Một trong những nguyên nhân nằm ở chi phí tài chính. Vấn đề chỉ xuất hiện khi tốc độ tăng chi phí vốn nhanh hơn khả năng tạo ra doanh thu và lợi nhuận.

Công ty cổ phần Xây dựng và Giao thông Bình Dương (Becamex BCE) là một ví dụ. Sáu tháng đầu năm, doanh nghiệp lỗ hơn 29 tỷ đồng, trong khi cùng kỳ năm trước vẫn có lãi. Đáng chú ý, kết quả kinh doanh suy giảm diễn ra trong bối cảnh doanh nghiệp có thêm nguồn việc và quy mô tài sản tăng. Dư nợ tín dụng đến cuối kỳ vượt 1.000 tỷ đồng, tăng khoảng 60% so với đầu năm.

Theo giải trình của doanh nghiệp, bên cạnh giá nhiên liệu, vật liệu, vận chuyển, ca máy và nhân công tăng, dư nợ vay lớn phục vụ vốn lưu động và thi công dự án cũng khiến chi phí lãi vay ở mức cao.

Trường hợp của BCE cho thấy, vay vốn chỉ tạo ra giá trị khi nguồn vốn được chuyển hóa đủ nhanh thành doanh thu, dòng tiền và lợi nhuận. Nếu chu kỳ đầu tư kéo dài hoặc biên lợi nhuận bị thu hẹp, chi phí lãi vay sẽ trở thành khoản "ăn" trực tiếp vào thành quả kinh doanh.

Tại Công ty Cổ phần Sợi Thế Kỷ (STK), áp lực còn rõ nét hơn. Chi phí lãi vay trong 6 tháng đầu năm tăng từ 15,6 tỷ đồng lên gần 94,9 tỷ đồng, tương đương hơn 5 lần cùng kỳ. Trong khi đó, doanh nghiệp đồng thời chịu tác động từ lợi nhuận gộp suy giảm và khoản lỗ tại công ty con Unitex. Lợi nhuận trước thuế vì vậy chuyển từ mức lãi hơn 50 tỷ đồng sang lỗ hơn 65 tỷ đồng.

Không phải doanh nghiệp nào tăng vay cũng rơi vào tình trạng này.

Tại Công ty CP Bọc ống Dầu khí Việt Nam (PVB), chi phí lãi vay nửa đầu năm tăng khoảng 10 lần, lên hơn 23 tỷ đồng. Tuy nhiên, lợi nhuận vẫn đạt gần 52 tỷ đồng, trong khi cùng kỳ năm trước doanh nghiệp lỗ 25 tỷ đồng.

Điểm khác biệt nằm ở khả năng hấp thụ vốn. Khi hoạt động kinh doanh tăng đủ nhanh, khoản chi phí tài chính phát sinh thêm có thể được bù đắp bởi doanh thu và lợi nhuận. Ngược lại, nếu vốn vay tăng trước nhưng hiệu quả đầu tư chưa kịp cải thiện, áp lực lãi vay sẽ nhanh chóng xuất hiện trên báo cáo kết quả kinh doanh.

Vì vậy, câu chuyện hiện nay không đơn thuần là "lãi suất cao hay thấp", mà là doanh nghiệp đang vay bao nhiêu, vay để làm gì và tốc độ tạo ra dòng tiền từ khoản vốn đó như thế nào.

Đa dạng nguồn vốn để giảm sức ép lãi vay

Áp lực chi phí vốn cũng đặt ra câu hỏi về cấu trúc tài chính của doanh nghiệp và rộng hơn là cấu trúc nguồn vốn của nền kinh tế.

Theo TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, quy mô tín dụng toàn hệ thống hiện tương đương khoảng 150% GDP. Khi nền kinh tế đặt mục tiêu tăng trưởng cao và nhu cầu vốn tiếp tục tăng, áp lực lên hệ thống ngân hàng sẽ còn lớn.

Thực tế tại nhóm doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch cho thấy chi phí vốn đang tăng đáng kể. Sáu tháng đầu năm 2026, tổng chi phí lãi vay của các doanh nghiệp này đạt hơn 78.100 tỷ đồng, tăng khoảng 26% so với cùng kỳ. Riêng 10 doanh nghiệp có chi phí lãi vay lớn nhất ghi nhận khoảng 37.500 tỷ đồng, tăng 34%.

Những con số này chưa nói rằng doanh nghiệp đang thiếu vốn. Ngược lại, chúng cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng vốn với quy mô ngày càng lớn, trong khi chi phí để có được nguồn vốn đó cũng trở thành một biến số quan trọng đối với lợi nhuận.

Đặc biệt, các doanh nghiệp bước vào chu kỳ đầu tư lớn thường phải chấp nhận sử dụng đòn bẩy tài chính trong một khoảng thời gian. Nếu chỉ dựa vào vốn vay ngân hàng, doanh nghiệp sẽ phải chịu rủi ro kép: vừa chịu áp lực trả nợ, vừa chịu biến động của lãi suất.

Đây là lý do việc mở rộng các kênh huy động vốn trở nên quan trọng hơn.

Thị trường chứng khoán đang cung cấp thêm một lựa chọn cho những doanh nghiệp đáp ứng được yêu cầu về quy mô, quản trị và minh bạch. Trong mùa IPO năm 2026, DatVietVAC dự kiến huy động hơn 611 tỷ đồng thông qua chào bán 11,15 triệu cổ phiếu mới.

Thủy sản Việt Úc cũng đang triển khai phương án chào bán cổ phiếu ra công chúng sau gần 2 năm giao dịch trên UPCoM. Nguồn vốn dự kiến được sử dụng để bổ sung vốn lưu động cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Khác với vốn vay, nguồn vốn cổ phần không tạo ra áp lực trả lãi định kỳ. Đổi lại, doanh nghiệp phải chia sẻ quyền sở hữu và lợi ích với các cổ đông mới, đồng thời chấp nhận yêu cầu cao hơn về minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn.

Với trái phiếu doanh nghiệp, doanh nghiệp vẫn phải trả lãi và gốc nhưng có thể tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn phù hợp hơn với các dự án có thời gian thu hồi vốn dài. Như vậy, bài toán không phải lựa chọn giữa ngân hàng, cổ phiếu hay trái phiếu, mà là xây dựng một cơ cấu vốn phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Lãi suất có thể hạ, nhưng bài toán vốn vẫn còn đó

Từ trung tuần tháng 8, thị trường bắt đầu ghi nhận những động thái mới về lãi suất cho vay sau yêu cầu giảm thực chất lãi suất để hỗ trợ người dân và doanh nghiệp.

Hơn 10 ngân hàng thương mại đã công bố các chương trình giảm lãi suất hoặc gói tín dụng ưu đãi, tập trung vào doanh nghiệp nhỏ và vừa, xuất nhập khẩu và các lĩnh vực ưu tiên.

Động thái này có thể tạo thêm dư địa cho doanh nghiệp, nhất là những đơn vị đang có dư nợ lớn và chịu chi phí tài chính cao. Tuy nhiên, mức lãi suất thực tế mà mỗi doanh nghiệp được hưởng còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như kỳ hạn vay, mức độ rủi ro, tài sản bảo đảm và khả năng tài chính.

Diễn biến tháng 7 cho thấy mặt bằng lãi suất cho vay vẫn chưa hạ nhiệt rõ rệt. Trong 17 ngân hàng có đủ dữ liệu so sánh, không ngân hàng nào ghi nhận lãi suất cho vay bình quân giảm so với tháng trước; mức tăng phổ biến từ 0,02-1,37 điểm phần trăm. Lãi suất cho vay bình quân cao nhất được ghi nhận tại GPBank, ở mức 11,34%/năm.

Nếu lãi suất cho vay thực sự giảm, doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa cải thiện lợi nhuận. Nhưng đây mới là giải pháp ở phía "giá vốn".

Về dài hạn, doanh nghiệp vẫn phải giải bài toán cơ cấu nguồn vốn. Khi có thể kết hợp vốn chủ sở hữu, tín dụng ngân hàng, trái phiếu và các nguồn vốn dài hạn khác, doanh nghiệp sẽ giảm mức độ phụ thuộc vào một kênh huy động duy nhất, qua đó hạn chế tác động của biến động lãi suất đến dòng tiền và lợi nhuận.

Trong bối cảnh nhu cầu vốn cho tăng trưởng tiếp tục tăng, đa dạng hóa nguồn huy động vì thế không còn đơn thuần là lựa chọn tài chính, mà đang trở thành một phần trong chiến lược quản trị rủi ro và bảo vệ lợi nhuận của doanh nghiệp.