Lao động tự do trước biến cố: "Tấm lưới" nào đỡ họ?

Rời khỏi "ổn định" để tìm sự chủ động

Câu chuyện của chị Nguyễn Thị Thắm (37 tuổi, quê Hưng Yên) bắt đầu từ một lựa chọn mà nhiều người từng nghĩ là mạo hiểm. Chị từng có hơn 5 năm làm giáo viên mầm non, công việc được xem là ổn định, phù hợp với phụ nữ. Thế nhưng, phía sau sự ổn định đó lại là áp lực kéo dài, từ cường độ làm việc đến thu nhập không tương xứng.

Mỗi ngày của chị bắt đầu từ rất sớm và kết thúc muộn trong trạng thái kiệt sức. Việc chăm sóc trẻ nhỏ đòi hỏi sự tỉ mỉ, trách nhiệm cao, trong khi đồng lương không đủ để chị trang trải cuộc sống và nuôi hai con ăn học. Sau nhiều đắn đo, vợ chồng chị quyết định rời bỏ công việc cũ, tìm một hướng đi khác.

Chị chọn bán xôi buổi sáng trước cổng một khu chung cư. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng phải dậy sớm, kiên trì và khả năng tự xoay xở. Thu nhập không ổn định, phụ thuộc vào lượng khách mỗi ngày nhưng đổi lại chị có thể chủ động thời gian, chăm sóc gia đình tốt hơn.

Không riêng chị Thắm, chị Hoàng Thị Thủy (36 tuổi), từng tốt nghiệp đại học Sư phạm và làm việc tại một công ty xuất bản, cũng quyết định rẽ hướng. Công việc văn phòng với hợp đồng và bảo hiểm từng mang lại cảm giác an toàn nhưng khi lập gia đình và có con nhỏ, guồng quay công việc khiến chị luôn trong trạng thái căng thẳng.

Chị chuyển sang kinh doanh online, tận dụng mạng xã hội để bán hàng. Thu nhập không đều, có tháng cao, có tháng thấp nhưng đổi lại là sự linh hoạt và thời gian dành cho con cái. Với chị, trong giai đoạn này, sự chủ động quan trọng hơn tính ổn định.

Những lựa chọn như vậy đang trở nên phổ biến trong xã hội hiện đại. Nhiều người chấp nhận rời khỏi khu vực lao động chính thức để bước vào thị trường lao động phi chính thức, nơi không có hợp đồng, không có bảo hiểm, nhưng có sự tự do nhất định. Tuy nhiên, chính sự "không ràng buộc" ấy đồng nghĩa với việc họ phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn trước mọi rủi ro.

Biến cố đến, khoảng trống an sinh lộ rõ

Nếu như với người lao động có hợp đồng, bảo hiểm xã hội và các chế độ phúc lợi phần nào giúp họ vượt qua giai đoạn khó khăn, thì với lao động tự do, mọi biến cố đều trở thành phép thử khắc nghiệt.

Ở tuổi 65, bà Nguyễn Thị Hồng (quê Ninh Bình) vẫn ngày ngày đạp xe đi làm thuê khắp nơi. Công việc của bà không cố định: hôm dọn nhà, hôm bốc vác, hôm nhặt ve chai. Thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào sức lao động.

Bà lên Hà Nội vừa làm thuê, vừa phụ con gái nuôi cháu ngoại ăn học. Cuộc sống trong căn phòng trọ chưa đầy 10 mét vuông khiến mỗi ngày trôi qua đều cần tính toán, chắt chiu. "Có việc thì ăn, không có việc thì phải dè sẻn từng đồng", bà nói.

Nhưng điều khiến bà lo lắng nhất không phải là hôm nay có đủ ăn hay không, mà là ngày mai nếu không còn đủ sức lao động. "Chỉ cần ốm một trận là coi như hết đường kiếm tiền", bà trầm ngâm.

Không có lương hưu, không có bảo hiểm y tế, bà gần như không có "điểm tựa" nào ngoài chính sức khỏe của mình. Một tai nạn nhỏ cũng có thể kéo theo cả gia đình vào vòng xoáy khó khăn. 

Đối với những người lao động tự do như bà, họ gần như không có "vùng đệm" tài chính. Mọi chi phí từ sinh hoạt, giáo dục đến y tế đều phải tự chi trả. Khi biến cố xảy ra, nhiều gia đình buộc phải vay mượn, cắt giảm chi tiêu, thậm chí cho con nghỉ học.

Khoảng trống an sinh của nhóm lao động này vì thế không còn là câu chuyện cá nhân, mà đang trở thành một vấn đề xã hội đáng quan tâm.

 Khoảng trống pháp lý và những "lỗ hổng" bảo vệ

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Tiến Dĩnh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, thẳng thắn nhìn nhận: lao động không hợp đồng thực chất là một khoảng trống trong việc thực thi pháp luật.

"Theo quy định của Luật Lao động, các quan hệ lao động đều cần có hợp đồng để đảm bảo quyền lợi cho cả người lao động và người sử dụng lao động. Khi không có hợp đồng, người lao động đối mặt với rủi ro rất lớn", ông nói.

Những rủi ro đó không chỉ dừng lại ở thu nhập bấp bênh mà còn liên quan đến quyền lợi cơ bản: thời gian làm việc, chế độ nghỉ ngơi, bảo hiểm, an toàn lao động… Tất cả đều không được đảm bảo rõ ràng. "Khi xảy ra sự cố, pháp luật cũng rất khó bảo vệ người lao động nếu không có căn cứ pháp lý cụ thể", ông phân tích.

Trong thực tế, nhiều người sử dụng lao động có thể tùy tiện trong việc trả lương, chấm dứt công việc hoặc né tránh trách nhiệm. Người lao động, do không có hợp đồng, gần như không có cơ sở để khiếu nại hay đòi quyền lợi.

Đáng chú ý, tình trạng này không chỉ phổ biến ở các công việc giản đơn như bốc vác, giúp việc, mà còn xuất hiện ở nhiều lĩnh vực khác như xây dựng, dịch vụ, thậm chí cả những công việc có yêu cầu kỹ năng.

Cần một "tấm lưới" đủ rộng cho lao động phi chính thức

Trước thực trạng đó, theo ông Nguyễn Tiến Dĩnh, cần những giải pháp đồng bộ để mở rộng mạng lưới bảo vệ cho nhóm lao động phi chính thức.

Trước hết là nâng cao tỷ lệ lao động được đào tạo và ký kết hợp đồng. Đây là yếu tố nền tảng để đảm bảo quyền lợi lâu dài cho người lao động. "Phải tăng cường việc thực hiện pháp luật lao động, trong đó yêu cầu rõ ràng về hợp đồng lao động", ông nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, việc phát triển các tổ chức đại diện cho người lao động tự do, như nghiệp đoàn, cũng là một hướng đi cần thiết. Những tổ chức này có thể đóng vai trò cầu nối, bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ người lao động khi xảy ra tranh chấp.

"Nghiệp đoàn sẽ là nơi đứng ra bảo vệ, yêu cầu người sử dụng lao động thực hiện đúng quy định về thời gian làm việc, trả lương, bảo hiểm và an toàn lao động", ông cho biết.

Ngoài ra, việc nâng cao nhận thức của chính người lao động cũng rất quan trọng. Không chỉ nâng cao tay nghề, họ cần hiểu rõ quyền lợi của mình, chủ động tham gia các hình thức bảo hiểm tự nguyện và tìm kiếm sự bảo vệ từ các tổ chức xã hội.

Thực tế cho thấy, lao động phi chính thức sẽ vẫn là một phần tất yếu của nền kinh tế. Sự linh hoạt mà họ mang lại là cần thiết, nhưng không thể đánh đổi bằng việc thiếu đi những "tấm lưới an sinh" cơ bản.

Những gánh xôi buổi sáng, những gian hàng online hay những chuyến xe chở hàng thuê… vẫn đang vận hành âm thầm trong đời sống đô thị. Phía sau đó là hàng triệu con người chọn sự tự do để mưu sinh. Nhưng khi biến cố ập đến, họ gần như phải tự mình chống đỡ.

Một xã hội bền vững được đo bằng tăng trưởng kinh tế và ở khả năng bảo vệ những nhóm yếu thế. Và với những người lao động không hợp đồng, họ cần cơ hội kiếm sống, nhưng cũng cần một "điểm tựa" để không bị bỏ lại phía sau khi rủi ro xảy ra.