Luật sư lý giải vì sao cấm anh, chị, em ruột, họ hàng gần nhận nhau làm con nuôi
Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi). (Ảnh: quochoi.vn)
Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) vừa được Quốc hội thông qua mở rộng các trường hợp bị nghiêm cấm nhận nhau làm con nuôi trong phạm vi gia đình, họ hàng gần. Theo luật sư, quy định nhằm tránh chồng chéo quan hệ pháp lý, phòng ngừa trục lợi, nhưng cần cân nhắc để không ảnh hưởng đến quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em.
Tránh chồng chéo quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi con nuôi
Sáng 20/11, với 463/471 đại biểu có mặt tán thành, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi). Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.
Một trong những nội dung đáng chú ý là mở rộng các trường hợp nghiêm cấm nhận nhau làm con nuôi. Theo đó, luật bổ sung trường hợp anh, chị, em con chú, con bác, con cô, con cậu, con dì nhận nhau làm con nuôi; ông bà nội, ông bà ngoại và anh, chị, em ruột của ông bà nội, ông bà ngoại nhận cháu làm con nuôi.
Trước đó, khoản 6 Điều 13 Luật Nuôi con nuôi năm 2010 đã quy định cấm ông, bà nhận cháu làm con nuôi hoặc anh, chị, em nhận nhau làm con nuôi.
Lý giải về cơ sở của quy định này, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TPHCM) cho biết, mục đích là bảo đảm tính ổn định, rõ ràng của các quan hệ gia đình, tránh chồng chéo giữa quan hệ huyết thống và quan hệ cha mẹ nuôi, con nuôi.
Theo luật sư, nuôi con nuôi không đơn thuần là việc nhận chăm sóc, nuôi dưỡng một người mà còn là xác lập quan hệ cha mẹ và con với đầy đủ quyền, nghĩa vụ pháp lý. Chẳng hạn, nếu anh ruột nhận em ruột làm con nuôi, hai người đồng thời tồn tại quan hệ anh em theo huyết thống và cha con theo pháp luật. Điều này có thể gây xung đột trong việc xác định quyền đại diện, nghĩa vụ chăm sóc, cấp dưỡng, đặc biệt là quyền thừa kế.
Luật sư Hoàng Hà dẫn Điều 24 Luật Nuôi con nuôi năm 2010, theo đó, việc nhận con nuôi làm thay đổi một số quyền, nghĩa vụ giữa cha mẹ đẻ và con, trừ trường hợp có thỏa thuận khác theo luật định. Vì vậy, việc xác lập thêm quan hệ cha mẹ nuôi giữa những người vốn có quan hệ huyết thống gần có thể làm phức tạp trật tự pháp lý gia đình.
Đối với việc mở rộng phạm vi cấm sang anh, chị, em họ và một số quan hệ họ hàng khác, luật sư Hoàng Hà cho rằng đây chủ yếu là bước hoàn thiện tính chặt chẽ của pháp luật, khắc phục sự thiếu cụ thể của quy định trước đây và phòng ngừa những hệ quả pháp lý không phù hợp.
Bởi nếu anh, chị, em họ được nhận nhau làm con nuôi, những người vốn cùng thế hệ có thể trở thành cha mẹ và con về mặt pháp lý. Từ đó, các vấn đề về đại diện, cấp dưỡng, thừa kế cũng như quyền và nghĩa vụ giữa các thành viên gia đình có thể trở nên phức tạp.
Bên cạnh đó, không thể loại trừ nguy cơ lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi để tạo lập quyền hưởng lợi về tài sản, chính sách hoặc trốn tránh trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, luật sư lưu ý, đây là những nguy cơ cần phòng ngừa, không đồng nghĩa mọi trường hợp nhận con nuôi giữa người thân đều có động cơ trục lợi.

Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TPHCM).
Pháp luật hạn chế việc chuyển đổi quan hệ họ hàng thành quan hệ cha mẹ nuôi, con nuôi chứ không hạn chế trách nhiệm yêu thương, chăm sóc và bảo vệ người thân. Không phải mọi nhu cầu chăm sóc, nuôi dưỡng đều cần được giải quyết bằng chế định nuôi con nuôi.
Bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ
Đặt vấn đề về trường hợp một người anh họ đã trưởng thành, có điều kiện kinh tế, đạo đức tốt, mong muốn nhận người em họ mồ côi cả cha lẫn mẹ làm con nuôi để trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng và bảo đảm tương lai cho em, phóng viên đặt câu hỏi liệu việc pháp luật không cho phép có thực sự bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích của trẻ em?
Trả lời vấn đề này, luật sư Hoàng Hà cho rằng cần nhìn nhận từ cả góc độ kiểm soát rủi ro pháp lý và bảo đảm quyền lợi của trẻ. Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) đến ngày 1/3/2027 mới có hiệu lực. Theo Luật Nuôi con nuôi năm 2010, anh, chị, em họ không thuộc trường hợp bị cấm nhận nhau làm con nuôi, nhưng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, trong đó có yêu cầu người nhận con nuôi phải hơn con nuôi ít nhất 20 tuổi.
Đối với quy định mới, luật sư cho rằng không thể mặc nhiên đánh đồng việc cấm xác lập quan hệ nuôi con nuôi với việc bảo đảm tốt nhất quyền lợi của trẻ em. Trong hoàn cảnh cụ thể, người anh họ có thể là người đủ điều kiện và phù hợp nhất để trẻ được lớn lên trong môi trường gia đình.
Khi không thể xác lập quan hệ nuôi con nuôi, pháp luật vẫn có những cơ chế khác để bảo đảm việc chăm sóc, bảo vệ trẻ. Cụ thể, theo Luật Trẻ em năm 2016, người anh họ có thể nhận chăm sóc thay thế nếu đáp ứng điều kiện và được cơ quan có thẩm quyền quyết định. Đối với trẻ từ đủ 7 tuổi, việc lấy ý kiến của trẻ phải được thực hiện theo quy định.
Bên cạnh đó, theo Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu trẻ không có người giám hộ đương nhiên, người anh họ có thể được UBND cấp xã cử làm người giám hộ. Khi đó, người giám hộ có thể chăm sóc, đại diện, quản lý tài sản và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ trong phạm vi luật định.
Tuy nhiên, luật sư nhấn mạnh, giám hộ không đồng nghĩa với nuôi con nuôi bởi không xác lập đầy đủ địa vị pháp lý cha mẹ và con. Vì vậy, bên cạnh quy định cấm, cần bảo đảm các cơ chế chăm sóc thay thế và giám hộ thực sự thuận lợi, hiệu quả, tránh để trẻ em chịu thiệt thòi vì những giới hạn pháp lý.
Đánh giá về tính cần thiết và hợp lý của việc mở rộng các trường hợp cấm, luật sư Hoàng Hà cho rằng quy định mới có cơ sở pháp lý nhất định. Ông đồng tình với mục tiêu phòng ngừa sự chồng chéo về địa vị pháp lý, bảo đảm trật tự quan hệ gia đình và ngăn chặn việc lợi dụng nuôi con nuôi để trục lợi.
Dù vậy, luật sư cho rằng tính hợp lý của việc cấm tuyệt đối vẫn cần được nhìn nhận thận trọng. Bởi không phải mọi quan hệ họ hàng đều có tính chất pháp lý giống nhau, cũng không phải việc nhận con nuôi giữa những người có quan hệ huyết thống đều tiềm ẩn nguy cơ xâm hại quyền lợi trẻ em.
Theo luật sư, nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em không chỉ đòi hỏi xem xét những rủi ro cần ngăn ngừa mà còn phải cân nhắc những cơ hội chăm sóc, phát triển mà trẻ có thể bị mất đi. Do đó, cần đánh giá tác động thực tiễn, làm rõ vì sao các điều kiện nhận nuôi và cơ chế kiểm soát hiện hành chưa đủ để phòng ngừa rủi ro. Đồng thời, cần bảo đảm các cơ chế chăm sóc thay thế, giám hộ được thực hiện thuận lợi, hiệu quả, để trẻ em không phải chịu thiệt thòi vì những giới hạn pháp lý.