Nam sinh Afghanistan và nghịch lý ít được nói đến

Mỗi buổi sáng, trước khi rời nhà đến Đại học Kabul, việc đầu tiên Hashmat làm là soi kỹ bộ râu trên mặt. Dưới thời Taliban cầm quyền, sinh viên nam bắt buộc phải để râu và mặc trang phục truyền thống Afghanistan. Bất kỳ ai vi phạm quy định đều có thể bị xử phạt. Không lâu trước đó, Hashmat chứng kiến một người bạn cùng lớp bị đánh chỉ vì mặc quần dài.

Chia sẻ về áp lực từ những quy định này, nam sinh này nói: "Họ nhìn bạn trước khi nghe bạn nói. Nếu diện mạo không phù hợp, bạn gặp rắc rối ngay cả trước khi tiết học bắt đầu".

Năm năm sau khi Taliban giành lại quyền kiểm soát Afghanistan, nhiều sinh viên cho biết, hệ thống giáo dục đại học đang rơi vào khủng hoảng. Phụ nữ bị cấm đến trường, nhiều giảng viên bỏ việc, trong khi chương trình học ngày càng bị chi phối bởi các môn tôn giáo và những quy định mang tính kỷ luật.

Giảng đường dưới bóng Taliban

Theo Hashmat, sinh viên hiện bị bắt buộc phải tham dự các buổi giảng đạo và tham gia cầu nguyện công khai mỗi ngày, với thời gian đôi khi lên đến 2 tiếng đồng hồ. Nội dung các buổi giảng đạo chủ yếu xoay quanh giáo lý Hồi giáo, cách ứng xử và sự phục tùng. Đây đều là hoạt động bắt buộc, không phải tự chọn. Hashmat cho biết, nhiều buổi giảng còn được tổ chức ngay trong thời gian dành cho các môn học chính khóa.

"Tôi phải bỏ các tiết học chính thức để ngồi nghe những bài giảng về sự tuân lệnh. Đó là cách Taliban nhìn nhận mục đích của giáo dục. Mọi người đều nói về chuyện các cô gái bị cấm đến trường, nhưng ít ai nhắc đến điều đang xảy ra với những chàng trai vẫn được phép đi học", Hashmat chia sẻ.

Đối với Qader, một sinh viên đang học đại học tại miền trung Afghanistan, sự xuống cấp của giáo dục không chỉ thể hiện ở chất lượng giảng dạy mà còn ở việc tinh thần phản biện gần như biến mất khỏi giảng đường. 

"Chúng tôi được yêu cầu phải lắng nghe, chứ không được phép đặt câu hỏi", Qader nói. Theo anh, kể từ khi Kabul rơi vào tay Taliban, các trường đại học đã dần đánh mất vai trò vốn có. 

Hashmat đang theo học ngành báo chí, lĩnh vực gắn liền với công nghệ số, nền tảng trực tuyến, kỹ năng kiểm chứng thông tin và các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Thế nhưng, những gì diễn ra trên giảng đường lại hoàn toàn trái ngược với yêu cầu của ngành học.

"Giảng viên dạy chúng tôi về thế giới hiện đại nhưng lại chật vật với việc sử dụng PowerPoint trong lớp. Làm sao có thể dạy về công nghệ báo chí nếu bản thân không hiểu công nghệ là gì?", Hashmat đặt câu hỏi.

Giáo dục mất đi giá trị cốt lõi

Câu chuyện của Hashmat không phải là trường hợp cá biệt mà là một phần của bức tranh chung về giáo dục đại học Afghanistan dưới thời Taliban. Nhiều sinh viên ở các trường đại học trên khắp cả nước cũng mô tả những trải nghiệm tương tự.

Nhìn từ bên ngoài, Đại học Kabul vẫn vận hành như một cơ sở giáo dục đại học. Các tòa nhà vẫn mở cửa, sinh viên nam vẫn đến lớp, các kỳ thi vẫn được tổ chức và bằng tốt nghiệp vẫn được cấp.

Tuy nhiên, theo lời các sinh viên, những yếu tố cốt lõi làm nên một trường đại học đã dần biến mất. Nhiều giảng viên giàu kinh nghiệm đã rời khỏi Afghanistan hoặc nghỉ dạy. Thay vào đó, các giảng viên theo hệ tư tưởng của Taliban được tuyển dụng để lấp chỗ trống. Tại một số khoa, sinh viên mới tốt nghiệp, thậm chí là vẫn còn đang đi học, cũng được giao đứng lớp giảng dạy.

Hashmat chỉ vào một giảng viên và cho biết người này mới tốt nghiệp đại học cách đây hai năm. "Bây giờ anh ấy đứng trên bục giảng. Thực tế, anh ấy không biết nhiều hơn chúng tôi bao nhiêu", anh nói.

Zalmay, một sinh viên tại tỉnh Helmand chia sẻ, nhiều giảng viên chỉ đọc lại nội dung từ giáo án cũ mà không thể giải thích thêm khi sinh viên đặt câu hỏi. "Chúng tôi là sinh viên đại học nhưng đôi khi cảm giác như đang quay trở lại học trung học", Zalmay nói.

Một cựu giảng viên Đại học Kabul (đề nghị được giấu tên) xác nhận phản ánh của các sinh viên. Theo ông, việc các giảng viên có trình độ đồng loạt rời đi đã làm suy yếu nghiêm trọng hệ thống đại học, nơi vốn được kỳ vọng là bệ phóng để đào tạo ra những thế hệ sinh viên tốt nghiệp chất lượng cao.

Tương lai mịt mờ của sinh viên

Từng là biểu tượng của nền giáo dục Afghanistan, Đại học Kabul là nơi đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ, kỹ sư, nhà báo, công chức và chính trị gia. Được trúng tuyển vào trường từng là niềm tự hào của các gia đình, mở ra hy vọng về một tương lai ổn định và nhiều cơ hội.

Thế nhưng, theo Hashmat, niềm tin ấy đã dần bị lung lay kể từ khi Taliban trở lại nắm quyền. Hai em trai của anh đã quyết định bỏ học vì không còn tin vào giáo dục đại học. 

Trong nhiều năm, học tập được xem là con đường chắc chắn nhất để thay đổi cuộc sống nhưng giờ đây điều ấy không còn thực tế nữa.

Trong khuôn viên trường, Hashmat cho biết, sinh viên ngành báo chí như anh thường đối mặt với sự thù địch. Họ đang theo đuổi một nghề bị kiểm soát khi nhiều nhà báo đã rời bỏ đất nước, trong khi hàng loạt cơ quan báo chí độc lập phải đóng cửa. Thậm chí, anh và các bạn cùng lớp từng bị một số giảng viên gọi là shaitan (Satan). "Chúng tôi học ngành báo chí ở một đất nước mà báo chí gần như không còn tồn tại. Vậy chúng tôi đang được đào tạo để làm gì?", Hashmat đặt câu hỏi.

Đó cũng là nỗi trăn trở của nhiều sinh viên cùng lớp. Một số vẫn tiếp tục đến giảng đường vì kỳ vọng của gia đình. Số khác cố gắng hoàn thành chương trình học với hy vọng tấm bằng, dù giá trị ngày càng giảm, vẫn có thể giúp họ có vị thế nhất định trong xã hội. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nhất là nhiều sinh viên đã không còn tin vào điều mình đang làm. "Các bạn đến lớp vì gia đình mong muốn, nhưng trong lòng thì đã từ bỏ từ lâu", anh nói.

Bản thân Hashmat cũng thừa nhận anh tiếp tục đi học chỉ vì chưa biết phải lựa chọn con đường nào khác. "Mỗi ngày trôi qua, tôi càng khó tin rằng học đại học là có ích. Cuộc chiến của Taliban trên chiến trường có thể đã kết thúc, nhưng cuộc chiến chống lại giáo dục vẫn đang âm thầm tiếp diễn", anh chia sẻ.