Nắng nóng cực đoan gia tăng, nhiều lao động ngoài trời chưa được bảo vệ an sinh

Một nghiên cứu vừa được công bố cho thấy các đợt nắng nóng tại Việt Nam đang gia tăng rõ rệt về tần suất, cường độ và thời gian kéo dài, kéo theo những tác động ngày càng nghiêm trọng đối với sức khỏe, thu nhập và sinh kế của người lao động làm việc ngoài trời.

Kết quả khảo sát cho thấy có tới 94% người lao động từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao. Đáng chú ý, khoảng 20% người được hỏi cho biết đã gặp hơn bốn vấn đề sức khỏe khác nhau. Bên cạnh đó, 66,2% người lao động phát sinh thêm chi phí để thích ứng với thời tiết cực đoan, trong khi 46,4% ghi nhận tình trạng giảm thu nhập trực tiếp do nắng nóng.

Nghiên cứu cũng chỉ ra những khoảng trống đáng kể trong hệ thống an sinh xã hội hiện nay. Hơn 41% lao động ngoài trời được khảo sát cho biết chưa từng nhận được bất kỳ hình thức hỗ trợ nào từ Nhà nước. Phần lớn các hỗ trợ hiện có vẫn mang tính ngắn hạn, mang tính ứng phó khẩn cấp, trong khi thiếu vắng các cơ chế phòng ngừa và bảo vệ dài hạn trước rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng.

Phân tích dữ liệu từ 156 trạm khí tượng trên cả nước trong giai đoạn 1961–2025 cho thấy xu hướng nóng lên rõ rệt tại Việt Nam, không chỉ thể hiện ở mức nhiệt trung bình tăng mà còn ở sự gia tăng đáng kể về tần suất, cường độ và phạm vi của các hiện tượng nắng nóng cực đoan.

Tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng tại các đô thị lớn, nơi hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, ô nhiễm không khí và mật độ lao động phi chính thức cao khiến mức độ phơi nhiễm của người lao động gia tăng đáng kể.

Nghiên cứu "An sinh xã hội thích ứng cho người lao động tiếp xúc với nắng nóng cực đoan" do Viện Phát triển bền vững – Đại học Kinh tế Quốc dân phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam thực hiện, dựa trên khảo sát 734 người lao động ngoài trời tại Hà Nội và TPHCM, kết hợp giữa phân tích dữ liệu khí tượng, rà soát chính sách và nghiên cứu định tính.

Tại hội thảo công bố nghiên cứu, bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện Thường trú UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng nắng nóng cực đoan đang trở thành một thách thức mang tính cấu trúc đối với sinh kế của người lao động.

"Chúng tôi tin rằng an sinh xã hội là một trong những công cụ quan trọng nhất để tăng cường khả năng chống chịu, không chỉ trước các cú sốc kinh tế và vòng đời, mà ngày càng quan trọng hơn là trước các rủi ro khí hậu đang gia tăng", bà nói.

Theo các chuyên gia, nắng nóng cực đoan không còn đơn thuần là vấn đề thời tiết hay môi trường mà đã trở thành một rủi ro an sinh xã hội mới, tác động trực tiếp đến việc làm, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người lao động, đặc biệt là lao động ngoài trời.

PGS.TS Lê Quang Cảnh, trưởng nhóm nghiên cứu, cảnh báo về tình trạng một bộ phận lớn lao động vẫn chưa được bảo vệ đầy đủ trong hệ thống an sinh hiện hành. "Nhiều lao động ngoài trời, đặc biệt là lao động phi chính thức và lao động di cư, vẫn nằm ngoài các cơ chế bảo vệ chính thức. Nếu không có sự điều chỉnh kịp thời, họ sẽ tiếp tục là nhóm chịu rủi ro cao nhất", ông nói.

Nghiên cứu cũng chỉ ra hiện tượng "cơ chế an sinh xã hội ngược", khi phần lớn gánh nặng ứng phó rủi ro khí hậu đang bị đẩy sang cá nhân người lao động thay vì được chia sẻ bởi hệ thống an sinh xã hội. Điều này làm gia tăng tính dễ tổn thương, đặc biệt đối với lao động nữ, lao động di cư và lao động phi chính thức – những nhóm vốn đã có thu nhập bấp bênh và khả năng tiếp cận hỗ trợ hạn chế.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất nhiều giải pháp theo hướng an sinh xã hội thích ứng, bao gồm phát triển hạ tầng hỗ trợ như điểm làm mát công cộng, nước uống và không gian nghỉ ngơi cho người lao động; thiết lập cơ chế cảnh báo và hỗ trợ theo ngưỡng nhiệt; tăng cường tiêu chuẩn an toàn lao động trong điều kiện nắng nóng cực đoan; đồng thời mở rộng đào tạo nghề và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho các nhóm dễ bị tổn thương.

Về dài hạn, nghiên cứu kêu gọi xây dựng Kế hoạch hành động quốc gia ứng phó nắng nóng, nhằm tích hợp các chính sách an sinh xã hội với chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành và cải thiện hệ thống dữ liệu về lao động chịu ảnh hưởng của nắng nóng.

Các đại biểu tại hội thảo thống nhất rằng cần chuyển từ cách tiếp cận ứng phó bị động sang an sinh xã hội chủ động, phòng ngừa và thích ứng, với sự tham gia của Nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và cộng đồng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, việc xây dựng một hệ thống an sinh xã hội thích ứng không chỉ giúp bảo vệ người lao động trước rủi ro nắng nóng, mà còn góp phần giảm bất bình đẳng, nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế và thúc đẩy phát triển bền vững tại Việt Nam.