Người phụ nữ đi giữa hai thế giới

Chiều muộn ở Nguyên Bình, trong căn nhà ở tổ 3, bà Chu Thị Thà ôm cây đàn tính vào lòng. Những ngón tay đầy dấu vết thời gian lần trên dây đàn, chiếc xóc nhạc dưới chân rung lên theo từng nhịp. Bà bắt đầu hát khúc Soi hương cầu an.

Ngoài cửa vẫn là đường phố, nhà cửa và cuộc sống thường ngày. Nhưng trong lời Then của bà Thà, một hành trình khác bắt đầu. Từ Mường Đất, người làm Then vượt qua "muôn trùng vạn nẻo", lên Phủ Nam Hành, Thánh Nam Huân trình tấu, xin phúc rồi trở về.

Khi cầu an, giải hạn hay chiêu hồn, người làm Then thay mặt gia chủ mang những mong cầu của con người tới thế giới thiêng. Bà Thà gọi người làm Then là người giữ chiếc "chìa khóa" nối liền hai thế giới âm - dương. Và người phụ nữ đang ngồi trước mặt chúng tôi đã dành phần lớn cuộc đời để giữ chiếc chìa khóa ấy.

Chuyện về người con gái từng khước từ Then

Chu Thị Thà sinh năm 1954 trong một gia đình người Tày có truyền thống làm Then. Mẹ, bà ngoại và những người đi trước trong dòng họ lần lượt nhận cấp sắc để bước vào con đường Then.

Theo quan niệm của những người trong "ngành", có người sinh ra đã mang "căn", mang "mệnh". Nhưng không phải ai muốn cũng có thể trở thành bà Then và cũng không phải người được cho là có căn đều sẵn lòng nhận lấy con đường ấy.

Chu Thị Thà từng không muốn nhận Then.

Trong khi những phụ nữ đi trước trong dòng họ tìm đường tới Mường Trời bằng tiếng đàn, lời Then, bà chọn một con đường khác: trở thành cán bộ, công tác tại Văn phòng Huyện ủy Nguyên Bình (cũ). Khi ấy, có lẽ bà cũng không nghĩ rằng một ngày mình sẽ quay trở lại với dòng Then của gia đình.

Biến cố xảy đến khi bà mất người con gái ruột duy nhất. Sau mất mát ấy, Chu Thị Thà trở về với Then, nhận lấy cái "căn", cái "mệnh" mà bà từng khước từ. Người cán bộ năm nào để tiếng Then vốn nằm sâu trong mình cất lên, theo tiếng đàn và lời hát tìm đường từ Mường Đất lên Mường Trời.

Đó không hẳn là rời bỏ một con đường để bước sang con đường khác. Những năm tháng làm cán bộ vẫn là một phần cuộc đời Chu Thị Thà, chỉ là từ đó, đời bà có thêm Then.

Một cây đàn, hai thế giới

Một cây đàn tính cũng theo bà đi qua hai không gian ấy.

Khi cây đàn cất tiếng trước điện thờ, phần lớn những bài Then bà Thà sử dụng không nằm trong sách. Bà bảo chúng đã "nhập tâm", khi hành lễ thì "hát từ lòng ra". Ở đó, bà muốn giữ tiếng đàn, tiếng xóc nhạc và lời Then trong sự mộc mạc vốn có.

Khi cây đàn theo chân bà đến các liên hoan, chương trình văn hóa, bà sử dụng micro, âm thanh và những phương tiện của một cuộc biểu diễn hiện đại.

Cùng một người đàn bà, cùng một cây đàn, nhưng một phía là ánh đèn sân khấu và tiếng vỗ tay của khán giả, phía kia là khói hương và niềm tin của gia chủ. Bà bước giữa hai không gian ấy nhưng không muốn chúng hòa lẫn vào nhau.

Cách nhìn đối với Then cũng thay đổi theo những năm tháng cuộc đời bà. Có thời, theo lời bà, những thực hành như Then dễ bị nhìn dưới hai chữ "mê tín". Năm 2019, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ những nghi lễ diễn ra trong gia đình, tiếng đàn tính, lời Then ngày càng hiện diện nhiều hơn trong các liên hoan, chương trình văn hóa.

Ở Cao Bằng, việc gìn giữ Then cũng được đặt trong những chương trình bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của địa phương. Với Chu Thị Thà, sự thay đổi ấy hiện hữu ngay trong chính cuộc đời bà: không chỉ thực hành Then, bà còn truyền dạy, đưa tiếng đàn tính và lời Then đến nhiều không gian văn hóa.

Năm 2022, Chu Thị Thà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực nghệ thuật trình diễn dân gian. Cuộc đời bà vì thế có một vòng trở lại đặc biệt: người con gái từng khước từ dòng Then của gia đình để lựa chọn cuộc đời làm cán bộ, nhiều thập niên sau lại được Nhà nước ghi nhận bởi chính những tri thức văn hóa mà bà đã gìn giữ và trao truyền.

Giữ lại phần thiêng

Tuổi ngày một cao, bà Chu Thị Thà càng nghĩ nhiều đến chuyện truyền lại những gì mình biết.

Đàn tính có thể mở lớp, một làn điệu Then cũng có thể truyền dạy; người thầy chỉnh từng ngón đàn, từng nhịp, từng câu hát rồi trò học tập theo. Nhưng những tri thức thuộc về Then tâm linh lại không dễ trao truyền theo cách ấy.

Trong những người từng theo bà học Then, Đinh Văn Thức, sinh năm 1971, là người học trò bà đặt nhiều kỳ vọng. Anh Thức vốn là một y sĩ, nhưng từ những điệu Then học được, anh tiếp tục đứng lớp truyền dạy cho thế hệ sau. Anh cho biết đến nay đã dạy 15 lớp với khoảng 600 học sinh. Ở Nguyên Bình, các câu lạc bộ đàn tính, hát Then cũng tập hợp nhiều thế hệ cùng tham gia.

Nhưng sự tiếp nối ấy không phải điều tự nhiên sẽ xảy ra.

Ông Hà Hữu Du, một người dân ở Nguyên Bình, nhìn thấy khoảng cách ngày một rõ giữa các thế hệ: lớp trẻ ít sử dụng tiếng Tày hơn, nhiều người không còn am hiểu phong tục như ông bà. Ngay trong gia đình ông, ông ngoại ông từng là người thực hành nghi lễ nhưng những tri thức ấy cũng không truyền được cho đời sau.

Từ góc độ quản lý, bà Đặng Thị Lịch, cán bộ văn hóa xã Nguyên Bình, cũng cho rằng nhịp sống bận rộn của người trẻ cùng quá trình giao lưu văn hóa đang làm thay đổi nhiều thực hành truyền thống. Công nghệ giúp phong tục được biết đến rộng rãi hơn, nhưng cũng có thể khiến một số nét văn hóa cũ dần mai một.

Với Then, khoảng cách giữa biết đàn, biết hát và trở thành người thực hành nghi lễ còn là một giới hạn khác.

Theo bà Thà, không phải cứ học là có thể trở thành người làm Then. Trong số những người từng theo học, bà cho rằng chỉ khoảng năm, sáu người thực sự có "căn quả", bởi người làm Then không chỉ cần biết đàn, biết hát mà còn phải có tâm, có đức và khả năng "nhập tâm".

Bởi vậy, điều bà mong muốn không chỉ là có thêm những lớp học. Bà mong các nghệ nhân có điều kiện truyền dạy cho thế hệ trẻ; những bài Then cổ được sưu tầm, ghi âm, quay phim, số hóa để không mất đi cùng lớp người đang nắm giữ chúng.

Nhưng cùng với việc bảo tồn, theo bà, cần tôn trọng quyền tự quyết của chủ thể văn hóa, không can thiệp quá sâu vào những nội dung mang tính thiêng. Có những gì của Then có thể bước lên sân khấu, nhưng cũng có những gì cần được giữ lại trước điện thờ.

Cuộc trò chuyện với bà Thà kéo dài đến cuối buổi chiều, từ chuyện Mường Trời, Mường Đất, những người có căn Then đến những khóa lễ bà từng làm và những học trò đang tiếp tục học tiếng đàn của người đi trước.

Khi chúng tôi đứng dậy xin phép ra về, bà Thà lại cầm cây đàn tính.

Lần này không phải Soi hương cầu an, không có gia chủ chờ bà trình lễ, cũng không có một hành trình lên Phủ Nam Hành để cầu xin phúc lành. Bà bảo sẽ hát tặng những người khách phương xa một khúc Then chúc lên đường may mắn.

Tiếng đàn lại vang lên. Người phụ nữ ngoài 70 tuổi ngồi đó, tay gảy đàn, chân rung xóc nhạc, lời Then chậm rãi cất lên tiễn khách.

Ngoài cửa, con đường từ Nguyên Bình đã chờ. Chúng tôi bước ra khỏi căn nhà. Phía sau, tiếng Then vẫn còn ngân.