Người thầy trong thời đại AI: Dạy học sinh tư duy độc lập, biết phản biện
Trường Tiểu học Ái Mộ A (Hà Nội) ứng dụng công nghệ trong giảng dạy. Ảnh: Văn Duẩn
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội đổi mới việc dạy và học nhưng cũng đặt ra yêu cầu giữ gìn năng lực tư duy độc lập của học sinh. Trong bối cảnh đó, vai trò của người thầy không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn học sinh biết khai thác, kiểm chứng và làm chủ công nghệ.
Một bài văn nghị luận cần tìm ý, lập luận, dẫn chứng và diễn đạt. Một bài toán đòi hỏi học sinh đọc đề, phân tích dữ kiện và lựa chọn phương pháp giải. Trước đây, những công việc ấy có thể khiến các em mất hàng chục phút, thậm chí hàng giờ. Nhưng hiện nay, chỉ cần chụp ảnh đề bài hoặc nhập yêu cầu vào công cụ AI, học sinh đã có thể nhận được lời giải tương đối hoàn chỉnh.
Sự tiện lợi ấy đang làm thay đổi cách học của không ít học sinh. Thay vì tự tìm tòi, thử nhiều phương án hoặc trao đổi với thầy cô, bạn bè, một số em có xu hướng tìm đến AI ngay khi gặp khó khăn. Các em có thể nhanh chóng hoàn thành bài tập, thậm chí tạo ra sản phẩm chỉn chu về hình thức, nhưng điều đáng lo là liệu mình thực sự hiểu được bao nhiêu kiến thức.
Một bài văn trôi chảy chưa chắc phản ánh năng lực diễn đạt của người nộp bài. Một lời giải đầy đủ các bước cũng không chứng minh học sinh hiểu bản chất vấn đề. Nếu chỉ sao chép, chỉnh sửa đôi chút rồi nộp sản phẩm do AI tạo ra, các em có thể đạt kết quả trước mắt nhưng lại bỏ lỡ cơ hội rèn luyện tư duy độc lập. Lâu dần, học sinh dễ hình thành thói quen chờ đợi câu trả lời thay vì chủ động tìm kiếm và giải quyết vấn đề.
Hướng dẫn học sinh làm chủ công nghệ
Trước nguy cơ học sinh lệ thuộc công nghệ, tại Trường THPT Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội), cô giáo Quách Thị Trang lựa chọn cách tiếp cận không tuyệt đối cấm sử dụng AI, nhưng cũng không để các em giao toàn bộ việc học cho máy móc.

Cô giáo Quách Thị Trang - trường THPT Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội)
Trong lớp học của cô Trang, học sinh được chia thành những nhóm nhỏ, cùng đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin, thử nghiệm, tranh luận và bảo vệ quan điểm. AI có thể tham gia vào quá trình đó, nhưng không phải với tư cách người làm bài hộ. "Các em có thể hỏi AI, nhưng không được mặc nhiên tin câu trả lời của AI. Hãy xem AI đưa ra những gì, sau đó kiểm tra, đối chiếu và tự đưa ra kết luận", cô Trang chia sẻ.
Theo nữ giáo viên, nếu nhà trường vẫn duy trì cách dạy học chủ yếu theo hướng thầy cô truyền đạt, học sinh ghi nhớ và trả bài theo khuôn mẫu, giáo dục sẽ khó thích ứng với sự phát triển của công nghệ. Khi AI có thể cung cấp kiến thức và đưa ra đáp án nhanh chóng, giáo viên không thể chỉ tập trung dạy học sinh cách tìm câu trả lời. Quan trọng hơn là giúp các em biết đặt câu hỏi, hiểu bản chất vấn đề, kiểm chứng thông tin và lý giải lựa chọn của mình.
Cô Trang không chọn cách cấm đoán bởi ngay cả khi nhà trường không cho phép sử dụng AI trong lớp học, học sinh vẫn có thể tiếp cận những công cụ này ở nhà hoặc thông qua thiết bị cá nhân. Nếu không được hướng dẫn, các em dễ sử dụng AI tự phát, thiếu kiểm soát và không nhận thức đầy đủ những rủi ro.

Trong thời đại AI, giáo viên giữ vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ an toàn, hiệu quả - (Ảnh minh họa)
Trong cách tổ chức hoạt động học tập của cô Trang, AI có thể tham gia ở nhiều giai đoạn nhưng không thay thế vai trò của người học. Ở giai đoạn gợi mở và tra cứu, học sinh được phép sử dụng AI để đề xuất ý tưởng, tổng hợp tài liệu ban đầu hoặc cung cấp những góc nhìn khác nhau. Tuy nhiên, các em phải tự xây dựng câu hỏi, lựa chọn từ khóa và sàng lọc thông tin phù hợp với mục tiêu bài học.
Đến giai đoạn đánh giá và phản biện, học sinh không được coi câu trả lời của AI là kết luận cuối cùng. Các em phải xem xét phương án có phù hợp không, thông tin có chính xác không, nguồn dữ liệu từ đâu và có cách giải quyết nào tốt hơn không. Trong giai đoạn thực hành, AI có thể trở thành công cụ thử nghiệm hoặc trợ lý tra cứu, nhưng học sinh phải tự kiểm chứng, vận dụng và đưa ra kết luận.
Một trong những năng lực được cô Trang đặc biệt chú trọng là tư duy phản biện. Theo cô, AI có thể cung cấp câu trả lời nhanh nhưng không phải lúc nào cũng chính xác hoặc phù hợp với bối cảnh. Nếu học sinh hình thành thói quen tin ngay vào những gì máy đưa ra, nguy cơ phụ thuộc sẽ càng lớn.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi "AI trả lời thế nào?", cô hướng học sinh đến những câu hỏi sâu hơn như vì sao AI đưa ra kết quả này, thông tin dựa trên nguồn nào, có thể kiểm chứng ở đâu và câu trả lời có phù hợp với thực tế không.
Sự xuất hiện của AI cũng khiến cô Trang nhìn nhận lại vai trò của người thầy. Khi một chiếc điện thoại có thể giúp học sinh tiếp cận lượng tài liệu khổng lồ chỉ trong vài giây, giáo viên không còn là người duy nhất nắm giữ tri thức. Tuy nhiên, điều đó không khiến người giáo viên trở nên ít quan trọng hơn. Ngược lại, giáo viên phải chuyển từ vai trò truyền đạt kiến thức sang tổ chức, định hướng và đồng hành với quá trình học tập của học sinh.
Thầy cô cần nhận ra sự khác biệt về năng lực, tâm lý của từng em; giúp học sinh thiếu tự tin lấy lại bản lĩnh, động viên các em đứng dậy sau thất bại, đồng thời hướng dẫn học sinh hợp tác, lắng nghe và giải quyết mâu thuẫn. "AI có thể cung cấp thông tin nhưng giáo viên mới là người đồng hành với học sinh trong quá trình trưởng thành", cô Trang nhấn mạnh.
Đổi mới cách dạy và đánh giá khi có AI
Nhìn nhận về tiềm năng của AI trong giáo dục Việt Nam, TS. Lê Đức Thuận, chuyên gia Công nghệ Giáo dục, cho rằng đây là công nghệ có khả năng tạo ra những thay đổi sâu rộng đối với hoạt động dạy và học. AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học tập, phân tích điểm mạnh, điểm yếu của từng học sinh để đưa ra gợi ý cải thiện phù hợp.
Đối với giáo viên, AI có thể trở thành trợ lý thông minh, hỗ trợ những công việc lặp lại như soạn giáo án, xây dựng câu hỏi kiểm tra, tổng hợp tài liệu và hỗ trợ chấm điểm. Nhờ đó, giáo viên có thêm thời gian tập trung vào tương tác trực tiếp, thiết kế trải nghiệm học tập và phát triển phẩm chất của học sinh. Ở góc độ quản lý, công nghệ này cũng có thể hỗ trợ quản trị trường học dựa trên dữ liệu, hoàn thiện các hệ thống học bạ số, văn bằng số và tăng cường tính minh bạch, liên thông.

TS. Lê Đức Thuận - chuyên gia Công nghệ Giáo dục
Tuy nhiên, theo TS. Lê Đức Thuận, thách thức lớn nhất khi đưa AI vào trường học không đơn thuần nằm ở vấn đề kỹ thuật mà còn là khoảng trống về tư duy phản biện, đạo đức và sự sẵn sàng của hệ thống giáo dục. Sự tiện lợi của AI có thể khiến học sinh phụ thuộc quá mức, bỏ qua quá trình tư duy độc lập, sáng tạo và giải quyết vấn đề.
Một rủi ro khác là hiện tượng "ảo giác AI". Các mô hình AI tạo sinh có thể đưa ra thông tin không chính xác, thậm chí bịa đặt sự kiện hoặc tài liệu tham khảo nhưng lại trình bày với giọng điệu tự tin, mạch lạc. Người học thiếu kinh nghiệm rất dễ nhầm lẫn giữa thông tin có căn cứ và nội dung sai lệch. "Điều này đòi hỏi người học phải có tư duy phê phán và khả năng kiểm chứng thông tin", TS. Lê Đức Thuận nhận định.
Theo chuyên gia, để AI thúc đẩy thay vì làm suy giảm tư duy phản biện, cần thay đổi cách thiết kế bài tập và phương pháp giảng dạy. Trọng tâm đánh giá phải chuyển từ ghi nhớ kiến thức sang các năng lực bậc cao như phân tích, tổng hợp, đánh giá và vận dụng. Thay vì chỉ giao những bài tập có thể dễ dàng tìm được lời giải trên mạng, giáo viên nên tăng cường các dự án phức tạp, tình huống thực tế, yêu cầu học sinh kết nối kiến thức với trải nghiệm cá nhân và bối cảnh địa phương.
Đặc biệt, chuyên gia đề xuất cách đánh giá ngược. Theo đó, học sinh tiếp nhận một nội dung do AI tạo ra, chẳng hạn bản nháp bài văn hoặc lời giải toán học, sau đó phải phân tích, phát hiện lỗi, phê bình, chỉnh sửa và giải thích những thay đổi của mình. Cách làm này biến AI từ công cụ cung cấp đáp án thành đối tượng để học sinh phân tích và phản biện.
Chẳng hạn, khi AI đưa ra bài văn nghị luận về một vấn đề xã hội, giáo viên có thể yêu cầu học sinh tìm những luận điểm thiếu căn cứ, phát hiện dẫn chứng không phù hợp, bổ sung góc nhìn cá nhân và viết lại bằng lập luận của mình. Với môn Toán, học sinh có thể được giao một lời giải do AI tạo ra, sau đó tìm bước tính sai hoặc giải thích vì sao phương pháp đó không phù hợp. Qua đó, các em phải vận dụng kiến thức, khả năng phân tích và lập luận để đưa ra đánh giá thay vì chỉ sao chép kết quả.
TS. Lê Đức Thuận cũng nhấn mạnh yêu cầu minh bạch trong quá trình sử dụng AI. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh lưu lại các câu lệnh đã sử dụng, phản hồi của AI và những bước chỉnh sửa để làm căn cứ đánh giá quá trình học tập. Điều quan trọng không phải là cấm tuyệt đối học sinh sử dụng AI mà là xây dựng quy định rõ ràng về những trường hợp được phép, không được phép sử dụng và trách nhiệm của người học đối với sản phẩm cuối cùng.

Giáo viên và học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Sài Gòn, TPHCM) trong một tiết học có ứng dụng AI - Ảnh: Hoàng Triều
Với những bài kiểm tra nhằm đánh giá năng lực ngôn ngữ, tư duy độc lập hoặc khả năng thể hiện cảm nhận cá nhân, học sinh cần tự thực hiện mà không nhờ AI làm thay. Trong khi đó, ở những nhiệm vụ yêu cầu tìm kiếm ý tưởng, tổng hợp tài liệu hoặc chỉnh sửa ngữ pháp, công nghệ có thể được sử dụng với điều kiện học sinh công khai mức độ hỗ trợ.
Một nguyên tắc cần được xác lập là người học phải chịu trách nhiệm về nội dung mình nộp, kể cả khi có sự hỗ trợ của AI. Không thể lấy lý do máy móc đưa ra thông tin sai để biện minh cho việc sử dụng thông tin thiếu kiểm chứng.
Cùng với nhà trường, gia đình giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen sử dụng công nghệ của trẻ. Không phải phụ huynh nào cũng hiểu rõ AI hoạt động ra sao, có thể hỗ trợ những công việc gì và tiềm ẩn những rủi ro nào. Một số cha mẹ khuyến khích con sử dụng công nghệ để học nhanh hơn, hoàn thành bài tập sớm hơn nhưng chưa quan tâm đầy đủ đến việc con có thực sự hiểu nội dung hay không.
Có phụ huynh chỉ chú ý đến kết quả học tập, thấy con hoàn thành bài tập nhanh, bài viết chỉn chu thì hài lòng mà không biết sản phẩm ấy được tạo ra bằng năng lực của con hay nhờ công cụ AI. Trong khi đó, cấm đoán tuyệt đối cũng khó mang lại hiệu quả lâu dài. Khi trẻ đã có khả năng tiếp cận internet, việc ngăn các em sử dụng AI mà không giải thích lý do có thể khiến trẻ tìm cách sử dụng lén lút.
Điều cần thiết hơn là cha mẹ đồng hành, trò chuyện và hướng dẫn con sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Thay vì chỉ hỏi con đã hoàn thành bài tập chưa, phụ huynh có thể quan tâm đến cách con thực hiện, vì sao lựa chọn cách giải đó, có điều gì trong câu trả lời của AI khiến con nghi ngờ và nếu không có công cụ hỗ trợ thì con sẽ bắt đầu từ đâu. Những câu hỏi như vậy giúp cha mẹ nhận biết mức độ hiểu bài, đồng thời khuyến khích trẻ tự suy nghĩ và trình bày quan điểm.
Theo TS. Lê Đức Thuận, Bộ GD-ĐT cần sớm xây dựng khuôn khổ hướng dẫn cụ thể về đạo đức và pháp lý trong sử dụng AI ở trường học. Trước hết, cần xác định rõ con người, gồm giáo viên và học sinh, luôn là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng đối với những quyết định và sản phẩm có sự hỗ trợ của AI. Công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không được thay thế quyền lựa chọn và trách nhiệm của con người.
Các cơ sở giáo dục cũng cần quy định rõ việc công khai, trích dẫn sự hỗ trợ của AI trong bài tập và sản phẩm học tập. Tùy từng nhiệm vụ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh trình bày công cụ đã sử dụng, nội dung AI hỗ trợ và phần việc do bản thân thực hiện.
Đối với hoạt động đánh giá, chuyên gia đề xuất xây dựng mô hình phân loại theo mức độ được phép sử dụng AI. Những bài kiểm tra nhằm đánh giá năng lực nền tảng, tư duy độc lập, khả năng ngôn ngữ hoặc cảm nhận cá nhân cần hạn chế hoặc không cho phép AI làm thay. Những hoạt động tìm kiếm ý tưởng, tổng hợp thông tin, hỗ trợ chỉnh sửa có thể cho phép sử dụng trong phạm vi nhất định, đi kèm yêu cầu khai báo và kiểm chứng.
Đặc biệt, giáo viên cần được bồi dưỡng không chỉ về kỹ thuật sử dụng công cụ mà còn về tư duy sư phạm số và đạo đức AI. Nếu giáo viên không hiểu giới hạn của công nghệ, rất khó hướng dẫn học sinh sử dụng một cách an toàn, hiệu quả.