Nhà báo cần làm gì để không bị bỏ lại phía sau trong "kỷ nguyên AI"?
AI đang đi vào nghề báo không bằng một cuộc “đổ bộ” ồn ào, mà bằng những tiện ích âm thầm
Sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc với báo chí toàn cầu. Nhiều công việc từng được xem là “đặc quyền” của người làm báo nay đã có thể được máy móc xử lý trong vài giây. Nhưng giữa làn sóng công nghệ ấy, nguy cơ bị thay thế không phải là điều khiến nhiều nhà báo trăn trở, mà cần đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Làm gì để không bị bỏ lại phía sau?
Khi AI bước vào tòa soạn
Trên fanpage VietnamJournalist, nhà báo Lê Quốc Minh từng chia sẻ một dòng trạng thái ngắn: "Một tòa soạn lớn nhất nước Đức vừa cho 200 biên tập viên nghỉ việc. Lý do gọn lỏn: AI làm được".
Không dài, không nhiều thông tin, nhưng đủ khiến không ít người làm báo lặng đi. Bởi điều đáng sợ nhất không nằm ở con số 200 nhân sự bị cắt giảm, mà ở việc AI đang bước vào lĩnh vực báo chí với tốc độ nhanh hơn nhiều người tưởng.
Trước đây, người ta thường nghĩ AI chỉ phù hợp với những công việc kỹ thuật hoặc mang tính lặp lại. Nhưng giờ đây, công nghệ này đã có thể viết các bản tin tài chính, tổng hợp dữ liệu chứng khoán, cập nhật kết quả thể thao, tạo phụ đề video, gợi ý tiêu đề, tóm tắt văn bản, thậm chí hỗ trợ dựng nội dung multimedia gần như tức thời. Những công việc vốn cần cả ê-kíp vận hành giờ có thể được xử lý bằng vài thao tác.
Theo dự báo của Hiệp hội các nhà xuất bản tin tức thế giới (WAN-IFRA), đến năm 2030, phần lớn cơ quan báo chí trên thế giới sẽ tích hợp AI vào quy trình sản xuất nội dung. Trong đó, nhóm vị trí chịu tác động mạnh nhất là biên tập kỹ thuật, phóng viên viết tin nhanh, nhân sự dàn trang và xử lý dữ liệu cơ bản.
AI không hoàn toàn thay thế mà đang làm thay đổi vai trò của nhà báo - Ảnh : Ngọc Châu
Sự thay đổi ấy không còn là câu chuyện ở các tòa soạn quốc tế. Tại Việt Nam, AI cũng đã hiện diện ngày càng rõ nét trong hoạt động báo chí. Từ việc gỡ băng ghi âm, lọc dữ liệu, dựng video ngắn cho đến hỗ trợ biên tập, nhiều khâu từng tốn hàng giờ làm việc nay được rút ngắn xuống còn vài phút.
Một phóng viên trẻ chia sẻ rằng, trước đây, sau mỗi cuộc phỏng vấn dài gần một tiếng, anh phải mất nửa ngày để nghe lại và gõ nội dung. Hiện nay, công cụ AI có thể hỗ trợ chuyển giọng nói thành văn bản gần như ngay lập tức, giúp tiết kiệm đáng kể thời gian. "Ban đầu tôi nghĩ AI còn xa lắm. Nhưng giờ mở máy lên là dùng mỗi ngày", anh nói.
Điều đó cho thấy, AI đang đi vào nghề báo không phải bằng một cuộc "đổ bộ" ồn ào, mà bằng những tiện ích âm thầm. Và chính sự âm thầm ấy khiến nhiều người bắt đầu cảm nhận rõ áp lực thay đổi.
Không phải "cuộc chiến" giữa con người và máy móc
Trong các lớp tập huấn nghiệp vụ báo chí gần đây, chủ đề AI gần như luôn được nhắc tới. Không chỉ phóng viên trẻ, nhiều nhà báo đã làm nghề hàng chục năm cũng bắt đầu học cách viết prompt, khai thác dữ liệu bằng AI hay ứng dụng công nghệ trong sản xuất nội dung số. Có người nói vui: "Không học chắc sắp thất nghiệp, mà học thì có khi cũng không có cơ hội để áp dụng".
Ảnh minh họa
Nghe như đùa, nhưng phía sau là nỗi lo rất thật. Bởi báo chí vốn là nghề cạnh tranh về tốc độ, trong khi AI rõ ràng đang có lợi thế lớn hơn con người ở khả năng xử lý dữ liệu. Máy móc không biết mệt, không cần nghỉ và có thể tổng hợp lượng thông tin khổng lồ chỉ trong thời gian rất ngắn.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn AI như một mối đe dọa, có lẽ người làm báo sẽ tự đặt mình vào thế đối đầu với điều không thể đảo ngược. Thực tế cho thấy, AI không hoàn toàn thay thế nhà báo mà đang làm thay đổi vai trò của họ.
Lịch sử báo chí từng trải qua nhiều cuộc chuyển đổi lớn: từ báo in sang báo điện tử, từ thời kỳ chỉ có chữ viết sang thời đại video và mạng xã hội, từ mô hình tòa soạn truyền thống sang tòa soạn hội tụ. Mỗi lần thay đổi đều kéo theo sự đào thải khắc nghiệt. Nhưng cũng chính trong những giai đoạn ấy, báo chí lại xuất hiện những cách làm mới và những thế hệ nhà báo biết thích nghi với thời cuộc.
Khi máy móc đảm nhận những công việc lặp lại, người làm báo sẽ phải tập trung nhiều hơn vào các giá trị cốt lõi như tư duy phản biện, khả năng phân tích, điều tra và kể chuyện.
Một bản tin đơn giản có thể được AI viết rất nhanh. Nhưng một phóng sự chạm tới cảm xúc độc giả thì không dễ tạo ra bằng thuật toán. AI có thể tổng hợp dữ liệu về một trận lũ, nhưng không hiểu cảm giác của người mẹ ngồi ôm con giữa căn nhà ngập nước. AI có thể viết về sự quá tải của các bệnh viện, nhưng không thể có sự nhạy cảm để bắt gặp và đưa đến cho công chúng âm thanh tiếng đàn Viola của một nữ bệnh nhân réo rắt trong hành lang Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội), thu hút hàng triệu người theo dõi.
Điều tạo nên giá trị của báo chí chưa bao giờ chỉ là thông tin. Đó còn là khả năng nhìn thấy con người phía sau sự kiện. Một bài báo hay nằm ở dữ liệu đầy đủ, cấu trúc mạch lạc, nhưng quan trọng hơn nó có thể khiến người đọc dừng lại, suy nghĩ và đồng cảm.
Trong thời đại AI, điều công chúng cần không đơn thuần là "biết chuyện gì đang xảy ra", bởi thông tin hiện diện ở khắp nơi. Thứ họ cần hơn là một góc nhìn đáng tin cậy, có chiều sâu và giàu tính nhân văn. Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng vai trò của nhà báo trong tương lai sẽ không mất đi, nhưng chắc chắn phải thay đổi.
Nhà báo không còn chỉ là người đưa tin đầu tiên, nhà báo phải là người giúp công chúng hiểu bản chất vấn đề giữa "biển" thông tin hỗn loạn. Đồng thời, trách nhiệm kiểm chứng sự thật cũng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Khi AI có thể tạo ra hình ảnh giả, video giả và nội dung sai lệch với tốc độ rất nhanh, báo chí càng phải giữ chặt vai trò xác minh và bảo vệ sự thật.
Nhiều chuyên gia công nghệ từng cảnh báo, điều nguy hiểm nhất không phải AI quá thông minh, mà là con người dần lười suy nghĩ vì phụ thuộc vào AI. Với báo chí, điều đó càng đáng lo hơn. Bởi nếu người làm nghề chỉ còn biết sao chép các gợi ý có sẵn từ máy móc, báo chí rất dễ mất đi bản sắc, sự sắc sảo và tinh thần phản biện vốn là giá trị sống còn.
Trong "cuộc chơi số" hôm nay, người tồn tại không hẳn là người viết nhanh nhất, mà là người biết dùng công nghệ để làm nghề tốt hơn mà không đánh mất bản chất của nghề báo.
AI đang thay đổi tòa soạn như thế nào?
Không còn là công cụ thử nghiệm, trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành một phần trong "dây chuyền" vận hành của nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới và tại Việt Nam.
Tại VnExpress, AI đã được ứng dụng ở nhiều khâu như đọc bản tin tự động, tóm tắt nội dung, cá nhân hóa tin tức, phân tích hành vi độc giả và hỗ trợ vận hành sự kiện. Từ năm 2022, các bản tin podcast của báo được AI đọc bằng giọng tiếng Việt huấn luyện từ dữ liệu lớn, giúp giảm đáng kể khối lượng công việc thủ công. Hệ thống cũng có thể tự động tạo các bản tin chứng khoán, thể thao hoặc nội dung dạng dữ liệu lặp lại.
Trên thế giới, nhiều tòa soạn lớn cũng đang đẩy mạnh AI nhưng theo những hướng khác nhau.
The New York Times sử dụng AI như công cụ hỗ trợ báo chí điều tra, phân tích kho dữ liệu lớn và hồ sơ pháp lý, song vẫn hạn chế để AI tham gia trực tiếp vào nội dung xuất bản.
South China Morning Post xây dựng newsroom dữ liệu với khả năng theo dõi hành vi độc giả theo thời gian thực nhằm tối ưu nội dung và cá nhân hóa trải nghiệm đọc.
Trong khi đó, Nikkei dùng AI để tự động hóa các bản tin tài chính, phân tích dữ liệu thị trường và phát triển dịch vụ thông tin trả phí.
Điểm chung của các mô hình này là AI không đứng ngoài hoạt động báo chí. Tuy nhiên, ở hầu hết tòa soạn, con người vẫn giữ vai trò kiểm chứng, biên tập và quyết định cuối cùng trước khi thông tin được xuất bản.
