Nhận diện những "trò bịp AI"

Cuốn sách AI - Lợi và hại (tựa gốc: AI Snake Oil) của 2 chuyên gia Arvind Narayanan và Sayash Kapoor không chỉ ca ngợi tiềm năng mà tập trung bóc tách những ngộ nhận phổ biến, giúp độc giả nhận diện đâu là giá trị thực, đâu là "ảo tưởng" xung quanh AI.

Sự bùng nổ của AI trong những năm gần đây gắn liền với sự xuất hiện của các chatbot như ChatGPT vào cuối năm 2022. Từ một công cụ thử nghiệm, AI tạo sinh nhanh chóng thu hút hàng triệu người dùng và mở ra làn sóng phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, theo 2 tác giả, đây vẫn là công nghệ còn non trẻ, chưa đủ độ tin cậy và dễ bị sử dụng sai mục đích.

Khái niệm "AI snake oil" trong sách được ví với "dầu rắn", những sản phẩm từng được quảng bá có thể chữa bách bệnh nhưng thực chất là lừa đảo. Ngày nay, "dầu rắn AI" dùng để chỉ các hệ thống bị thổi phồng công năng, được giới thiệu như giải pháp toàn diện nhưng thực tế chỉ hoạt động hiệu quả trong những điều kiện rất hạn chế.

Một ví dụ điển hình là AI tạo sinh văn bản. Các chatbot có thể đưa ra câu trả lời trôi chảy, hợp lý và đầy thuyết phục. Tuy nhiên, chúng không "hiểu" thông tin theo cách con người hiểu mà chỉ học các mẫu ngôn ngữ để tái tạo lại. Vì vậy, mục tiêu của chúng là tạo ra câu trả lời nghe có vẻ hợp lý, chứ không đảm bảo chính xác. Không ít trường hợp, nội dung do AI tạo ra hoàn toàn sai lệch hoặc bịa đặt nhưng vẫn khiến người dùng tin tưởng.

Một dạng khác là AI dự đoán - công cụ được sử dụng để hỗ trợ ra quyết định trong nhiều lĩnh vực như tuyển dụng, tư pháp hay tài chính. Các hệ thống này thường được quảng bá có thể dự đoán hành vi con người trong tương lai. Tuy nhiên, thực tế cho thấy độ chính xác của chúng bị hạn chế bởi dữ liệu đầu vào, biến động xã hội và bản chất khó đoán của hành vi con người.

Đáng chú ý, những sai lệch của AI không ảnh hưởng đồng đều. Các nhóm yếu thế, người nghèo hoặc cộng đồng thiểu số thường là những đối tượng chịu tác động nặng nề hơn. Bởi AI học từ dữ liệu do con người tạo ra, nên mọi định kiến và bất bình đẳng trong xã hội đều có thể bị "mã hóa" vào thuật toán. Khi triển khai trên diện rộng, AI có thể khuếch đại những bất công này.

Ở góc nhìn rộng hơn, cuốn sách cho rằng rủi ro lớn nhất là việc con người đang lạm dụng công nghệ này. Thực tế đã có nhiều nội dung do AI tạo ra được sử dụng trong các lĩnh vực quan trọng dù tồn tại nhiều sai sót, từ bài viết tư vấn tài chính đến sách hướng dẫn chuyên môn. Những sai lầm này, nếu không được kiểm chứng, có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, AI còn đặt ra thách thức lớn về tính xác thực của thông tin. Công nghệ deepfake, tin giả và nội dung tạo tự động với quy mô lớn khiến ranh giới giữa thật và giả ngày càng mờ nhạt. Đây là bài toán về niềm tin trong xã hội số.

Về tương lai, hai tác giả cho rằng AI có thể phát triển theo quỹ đạo tương tự Internet, từ những công cụ riêng lẻ trở thành một phần của hạ tầng số, đóng vai trò nền tảng cho nhiều hoạt động tri thức. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc AI sẽ thay thế hoàn toàn con người. Thay vào đó, công nghệ này sẽ làm thay đổi bản chất của nhiều công việc, đồng thời tạo ra những nghề nghiệp mới.

AI sẽ buộc người lao động phải thích nghi, học kỹ năng mới, chuyển đổi nghề nghiệp và tìm kiếm những giá trị mà máy móc khó thay thế. Đây là xu hướng đã từng diễn ra trong các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây.

Khép lại, cuốn sách đưa ra 2 kịch bản tương lai: Một bên là thế giới nơi AI bị lạm dụng, thiếu kiểm soát; bên kia là viễn cảnh AI được sử dụng có trách nhiệm, trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho con người. Tương lai đó sẽ phụ thuộc vào cách xã hội lựa chọn và ứng xử với công nghệ.

Bên cạnh phần nội dung chính, cuốn sách còn bổ sung phụ lục với các bức thư của Giáo sư John Vu, một học giả lâu năm trong lĩnh vực khoa học máy tính và AI, bàn về tác động của công nghệ đối với giáo dục, công việc và tương lai con người.