Phụ nữ chung tay đánh thức sức sống di sản trong dòng chảy sáng tạo

Tối 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 chính thức khai mạc. Với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ” – Kinh tế sáng tạo, lễ hội mở đầu bằng chương trình nghệ thuật cùng tên, quy tụ 110 nghệ sĩ trên sân khấu thủy đình đương đại bên hồ Hoàn Kiếm.

Trong 36 phút, 8 tác phẩm được sắp xếp thành 3 hồi “Mở nước”, “Thành phố” và “Tiếp nối”. Lấy dòng nước làm mạch dẫn, chương trình kết nối chèo, tuồng, ca trù, xẩm, quan họ, nhạc cụ dân tộc với opera, beatbox, hiphop, múa đương đại và âm nhạc điện tử. Những chất liệu nghệ thuật truyền thống được đặt trong một không gian biểu đạt mới, tạo nên cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại.

Sự kết hợp này cũng gợi ra một vấn đề lớn hơn trong bảo tồn di sản: Làm thế nào để những giá trị văn hóa không chỉ được nhắc nhớ, trưng bày mà tiếp tục được thực hành, sáng tạo và có chỗ đứng trong đời sống hôm nay?

Với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ”, lễ hội khơi dậy truyền thống tài hoa của đất Kẻ Chợ, nơi hội tụ các phường nghề, làng nghề, nghệ nhân và những người sáng tạo qua nhiều thế hệ. 

Từ nền tảng di sản ấy, Hà Nội hướng tới kết nối nghề truyền thống với thiết kế đương đại, nghệ thuật với công nghệ, di sản với thị trường.

Đây cũng là hướng đi mở ra nhiều cơ hội cho phụ nữ, nhất là những người đang gắn bó với nghề thủ công, sản xuất sản phẩm truyền thống và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Họ có thể tham gia không chỉ ở khâu thực hành, giữ nghề mà còn ở quá trình sáng tạo mẫu mã, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường.

Một trong những điểm đáng chú ý của lễ hội năm nay là triển lãm đa giác quan “Chạm Đồng Xuân”, diễn ra từ ngày 14 đến 28/11 tại Chợ Đồng Xuân. Với sự tham gia của 25 nghệ sĩ, nhóm nghệ sĩ Việt Nam và quốc tế, triển lãm khai thác những chất liệu quen thuộc của khu chợ như vải vóc, mây tre, giấy vàng mã trong thực hành nghệ thuật và thiết kế sáng tạo.

Đặc biệt, tiểu thương được đặt vào vị trí những người đồng sáng tạo, thay vì chỉ là người cung cấp hàng hóa hay không gian kinh doanh. Cách tiếp cận này cho thấy những người trực tiếp gắn bó với một không gian văn hóa, thương mại cũng có thể góp phần tạo nên giá trị mới cho di sản. Đây là điều có ý nghĩa với nhiều phụ nữ đang kinh doanh, sản xuất và gìn giữ các sản phẩm truyền thống.

Tại các đình, di tích trong phố cổ, chuỗi hoạt động “Chuyện Đình trong Phố” đưa nghệ thuật đương đại vào 12 đình, hội quán và không gian di sản. Các hoạt động trải nghiệm in mộc bản, sơn mài, nhuộm lụa, trang trí quạt và khám phá phố nghề tạo cơ hội để công chúng tiếp xúc trực tiếp với kỹ thuật thủ công, đồng thời kết nối nghệ nhân với thế hệ trẻ.

Trong dòng chảy ấy, việc trao truyền tri thức nghề có ý nghĩa đặc biệt. Nhiều kỹ thuật thủ công không chỉ nằm trong quy trình sản xuất mà còn gắn với kinh nghiệm, sự khéo léo và hiểu biết về chất liệu được tích lũy qua nhiều thế hệ. Phụ nữ ở nhiều gia đình, làng nghề đang nắm giữ những tri thức ấy. Tuy nhiên, để nghề tiếp tục tồn tại, việc truyền dạy cần đi cùng đổi mới, giúp người trẻ thấy được giá trị và khả năng phát triển của nghề trong tương lai.

Không gian hội chợ “Nghề & Nghệ”, “Makers Market - Chăm hoa đua nở” tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, với sự tham gia của hơn 200 đơn vị sáng tạo, cũng mở thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm và kết nối thị trường. Các sản phẩm từ chương trình Kết duyên Sáng tạo và Summer Camp “Re - Làng nghề tái sinh” được giới thiệu tới công chúng, từng bước kiểm chứng khả năng ứng dụng và thương mại hóa.

Đối với phụ nữ làm nghề, đây là một khâu quan trọng, bởi sản phẩm có giá trị văn hóa chưa chắc đã tạo được thu nhập nếu thiếu thiết kế phù hợp, kênh phân phối và khả năng tiếp cận khách hàng. Người làm nghề cần được hỗ trợ để chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang chủ động phát triển sản phẩm, nắm bắt nhu cầu thị trường và tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn.

Cũng trong tối khai mạc, Hà Nội ra mắt nền tảng số văn hóa - du lịch HanoiGo trên ứng dụng iHanoi và tại địa chỉ hanoigo.hanoi.gov.vn. Nền tảng tích hợp thông tin về di tích, danh lam thắng cảnh, không gian văn hóa, ẩm thực, cơ sở lưu trú, sự kiện và tour du lịch, giúp người dân, du khách thuận tiện hơn trong việc tìm hiểu, lựa chọn các trải nghiệm tại Thủ đô.

Từ sân khấu nghệ thuật bên hồ Hoàn Kiếm đến các không gian nghề, đình, chợ và nền tảng số, lễ hội năm nay cho thấy nỗ lực mở rộng cách tiếp cận di sản, đưa văn hóa đến gần hơn với công chúng và thị trường. Tuy nhiên, sức sống lâu dài của những mô hình sáng tạo không chỉ được đo bằng số lượng hoạt động hay lượng khách tham quan, mà còn ở khả năng tạo ra sản phẩm có giá trị, duy trì nghề và đem lại sinh kế cho cộng đồng.