Phụ nữ M’nông giữ hồn di sản với đôi bàn tay "lấm lem" bùn đất

Di sản từ đất sét chân núi 

Tại vùng đất cao nguyên miền thượng, đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc không chỉ hiện diện trong tiếng cồng chiêng ngân vang núi rừng, hay hương vị nồng đượm của ché rượu cần mê say, mà còn ẩn sâu trong những nghề thủ công truyền thống, như nghề làm gốm cổ của đồng bào M’nông.

Ở khu vực hồ Lắk thơ mộng dưới chân núi Chư Yang Sin, trước đây, cả vùng từng có tới 11 buôn làng làm gốm. Những vật phẩm làm từ đất nung xuất hiện trong hầu hết các gia đình, không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn được mang đi trao đổi với đồng bào Ê Đê, Gia Rai và các dân tộc anh em khác ở những vùng lân cận. Nghề gốm vì thế từng là một phần quan trọng trong đời sống kinh tế và văn hóa của người M’nông.

Tuy nhiên, trải qua nhiều thăng trầm, đổi thay theo thời gian, hiện chỉ còn một số nghệ nhân ở buôn Dơng Băk và Yôk Đuôn (hiện thuộc xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk) giữ được dòng chảy nghệ thuật dân gian truyền thống. "Trước đây, nghề làm gốm rất phát triển trong cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, do năng suất không cao mà thu nhập lại thấp, nên giờ đa phần người đồng bào M’nông không còn giữ được nghề làm gốm này nữa", nữ nghệ nhân H’Huyền Bhôk, một trong số ít người bám trụ với nghề tại buôn Dơng Bắk, chia sẻ.

Khác với gốm chế tác của những dân tộc khác, gốm của người M’nông mang đậm chất tự nhiên. Quy trình chế tác gốm đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo cùng một sức khỏe dẻo dai từ người nghệ nhân với kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều năm. Nguyên liệu chính được chọn lọc kỹ càng từ những vạt đất sét ven sông, suối hoặc thửa ruộng dưới chân núi Chư Yang Sin, nơi có nguồn nước sạch, đất ít lẫn cát và đủ độ dẻo để tạo hình. Đất sau khi mang về được sàng lọc, loại bỏ tạp chất, làm ẩm, rồi ủ và đem đi giã nhuyễn bằng chày và cối gỗ, bởi đất càng được giã kỹ thì độ kết dính càng tốt, sản phẩm càng dễ tạo hình và hạn chế nứt vỡ khi nung.

Điểm độc đáo nhất trong kỹ thuật làm gốm của đồng bào M’nông chính là người thợ không sử dụng bàn xoay, khuôn đúc, hay lò nung cố định. Bà H’Huyền Bhôk cho biết: "Để làm được một sản phẩm gốm truyền thống của người M’nông cần rất nhiều công đoạn tỉ mỉ, chi tiết và mọi bước đều phải thực hiện bằng tay, vô cùng vất vả. Thời gian để cho ra một thành phẩm hoàn chỉnh thường kéo dài từ bốn đến năm ngày".

Trước hết, để tạo hình sản phẩm, người phụ nữ phải đi vòng quanh khối đất sét được đặt trên bệ gỗ, liên tục vuốt nắn, đồng thời sử dụng miếng vải thấm nước giúp bề mặt đất không bị khô. Sau khi hoàn thiện hình dáng cơ bản, người nghệ nhân sẽ tiếp tục dùng hòn cuội nhẵn chà xát nhiều lần để làm láng, tạo độ bóng cho mặt gốm. Ngoài ra, các chi tiết hoa văn sẽ được khắc vẽ bằng que tre, lá cây và các vật dụng thô sơ, thường là những đường nét hình học, vòng tròn hay hình ảnh gắn với thiên nhiên, đời sống cộng đồng.

Điểm đặc biệt làm nên nét riêng của gốm M’nông còn nằm ở kỹ thuật nung lộ thiên. Những sản phẩm sau khi phơi khô cho ráo nước, sẽ được nung trực tiếp trên củi khô xếp chồng lên nhau, không sử dụng lò nung khép kín. Xuyên suốt quá trình nung, người thợ phải dựa vào kinh nghiệm để điều chỉnh nhiệt độ phù hợp, bởi chỉ sai lệch một chút cũng có thể khiến sản phẩm bị nứt vỡ. Sau khi nung, gốm sẽ được ủ trong trấu để khói ám lên bề mặt, tạo nên sắc đen đặc trưng.

Chính nhờ phương thức nung nguyên thủy này, những sản phẩm gốm ra lò luôn mang đậm sự thô mộc tự nhiên, nhưng lại ẩn chứa một sức sống mãnh liệt, bền bỉ qua năm tháng. Những giá trị ấy đã được ghi nhận ở cấp quốc gia khi nghề làm gốm của người M’nông được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đặt ra trách nhiệm tiếp tục bảo vệ tri thức, kỹ năng và những con người đang thực hành di sản.

"Ngọn lửa" âm ỉ giữa đại ngàn Tây Nguyên 

Trong truyền thống lâu đời của đồng bào M’nông theo chế độ mẫu hệ, phụ nữ giữ vị trí quan trọng trong gia đình và các mối quan hệ cộng đồng. Với nghề gốm, họ cũng chính là những người giữ lửa, nắm giữ toàn bộ bí quyết chế tác, và truyền thừa lại cho thế hệ sau trong gia đình theo hình thức mẹ truyền con nối.

Nghệ nhân H’Huyền Bhôk chính là một trong những người phụ nữ đang tiếp nối mạch truyền nghề ấy, bà thuộc thế hệ thứ tư trong gia đình có truyền thống làm gốm của dân tộc mình. Đối với nữ nghệ nhân này, nghề gốm không đơn thuần là một công việc thủ công có thể tính toán bằng số lượng sản phẩm hay lợi nhuận thu về.

Có lẽ chính sự gắn bó với những giá trị đã được truyền lại từ mẹ, từ bà khiến người phụ nữ ấy vẫn kiên trì dù công việc đòi hỏi nhiều thời gian và sức lực. "Những món đồ gốm làm ra giờ chỉ có thể bán cho khách du lịch hoặc phục vụ những đoàn nghiên cứu, nên thu nhập từ việc buôn bán sản phẩm là rất thấp. Nếu chỉ vì kinh tế, có lẽ giờ tôi không còn theo cái nghề gốm này đâu. Đây là nét văn hoá truyền thống đặc sắc của dân tộc M’nông, nên tôi thực lòng muốn lưu giữ nó", bà bộc bạch.

Đứng trước thực tế phũ phàng ấy, những người giữ lửa như bà H’Huyền không khỏi trăn trở về tương lai của nghề. Bà ngậm ngùi: "Giờ có muốn truyền lại nghề gốm cho tụi trẻ cũng khó lắm, chúng sợ bẩn, sợ cảnh tay chân lấm lem bùn sét. Thế nhưng, nếu không ai hy sinh, không ai chịu xấu để làm ra những thành phẩm đẹp, nghề gốm này của người M’nông rồi sẽ bị mai một mất thôi". Những tâm tư ấy chính là nỗi lo của người đang đứng giữa hai thế hệ - một thế hệ đã già đi và một thế hệ đang dần xa rời truyền thống.

Hiện nay, dù đã lớn tuổi, các nữ nghệ nhân trong buôn làng vẫn duy trì thực hành làm gốm vào thời gian rảnh. Họ hiểu rằng nếu không phải là họ thì sẽ chẳng còn ai. Ngọn lửa nghề vì thế vẫn âm ỉ cháy, dù không rực rỡ như xưa, nhưng cũng chưa bao giờ dập tắt. Trong hành trình đó có cả sự kiên trì, bền bỉ và cả niềm tin thầm lặng rằng văn hóa vẫn cần được lưu giữ.

Tạo sinh kế bằng những lối đi mới 

Trong bối cảnh hội nhập, văn hóa ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần tạo nên sức mạnh mềm của mỗi quốc gia. Với các cộng đồng dân tộc thiểu số, những phong tục, tập quán bản địa và nghề thủ công truyền thống không chỉ làm phong phú bản sắc văn hóa Việt Nam, mà còn có thể trở thành nền tảng cho phát triển du lịch, kinh tế cộng đồng.

Với nghề gốm của đồng bào dân tộc M’nông, một trong những hướng đi đang được người dân thực hiện là đổi mới hình thức sản phẩm. Bên cạnh những sản phẩm từng phục vụ đời sống gia đình, các nghệ nhân đã làm thêm bình hoa, tượng voi, và những món đồ trang trí, lưu niệm, cho thấy nỗ lực đưa nghề truyền thống đến gần hơn với thị hiếu hiện đại. Dẫu vậy, sự sáng tạo về mẫu mã vẫn cần song hành với việc gìn giữ phương pháp tạo hình, xử lý đất và nung gốm vốn làm nên bản sắc riêng của nghề.

Giờ đây, khách du lịch khi đến buôn Dơng Bắk không chỉ được chiêm ngưỡng tận mắt đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân M’nông, mà còn trực tiếp tham gia vào các lớp học hoa văn trang trí, tự tay trải nghiệm cảm giác làm gốm để thấu hiểu hơn giá trị lao động và sự sáng tạo dân gian. Sự kết hợp hài hoà giữa du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và bảo tồn di sản đã và đang mở ra một hướng đi đầy triển vọng. Thông qua các hoạt động này, sản phẩm gốm thủ công của người M’nông có thêm đầu ra ổn định, giúp các nghệ nhân có thêm nguồn thu nhập trang trải cuộc sống, đồng thời biến di sản thành một tài nguyên kinh tế du lịch hấp dẫn.

Sau cùng, việc bảo tồn phải bắt đầu từ những điều kiện thiết thực, bởi giữ nghề không thể chỉ trông đợi vào sự hy sinh của người nghệ nhân. Di sản chỉ có thể tiếp tục sống khi những người phụ nữ giữ nghề được tạo điều kiện để truyền dạy cho thế hệ kế tiếp, khi người trẻ tìm thấy lý do để học hỏi, và khi sản phẩm thủ công có chỗ đứng trong đời sống hôm nay. Để rồi, những bước chân vẫn có thể tiếp tục vòng quanh khối đất, không chỉ như một ký ức của quá khứ, mà còn là nhịp điệu văn hóa hiện diện trong tương lai của buôn làng.