Giữ câu hát Mường qua các thế hệ

Giữ hồn dân ca từ những điều bình dị

Với bà Lê Thị Loan, thôn Bình Minh, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa, hát Xường không phải là điều xa lạ hay một loại hình nghệ thuật bà tìm đến khi đã trưởng thành. Những làn điệu ấy đã hiện diện trong cuộc sống của bà từ thuở nhỏ, bắt đầu từ chính gia đình, nơi cha mẹ, ông bà thường xuyên cất tiếng hát và con cháu lắng nghe, học theo.

Không có trường lớp hay chương trình đào tạo bài bản, bà Loan tiếp nhận những câu hát qua những dịp đám cưới, đám hỏi và những ngày vui của cộng đồng. Người lớn hát, trẻ nhỏ nghe rồi ghi nhớ. Qua nhiều lần nghe, bắt chước và thực hành, những câu hát dần trở thành một phần trong đời sống văn hóa của mỗi người.

Cách học hát tự nhiên ấy cũng chính là phương thức trao truyền văn hóa dân gian đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Không cần giáo trình hay những bài học được sắp xếp sẵn, người đi trước truyền lại cho người đi sau bằng chính tiếng hát, cách thể hiện và những trải nghiệm trong sinh hoạt cộng đồng.

Tuy nhiên, theo bà Loan, để giữ được hát Xường không đơn thuần là nhớ lời bài hát hay thuộc giai điệu. Điều quan trọng hơn là phải giữ được cách hát đặc trưng của từng địa phương. Bởi mỗi vùng có những nét riêng trong giọng điệu, cách lên xuống, nhấn nhá và ngắt nghỉ.

Bà cho biết, hát Xường ở Ngọc Lặc có những đặc trưng riêng, khác với cách hát ở các vùng khác. Nếu người học chỉ tiếp nhận lời ca mà không được hướng dẫn về giọng hát thì rất dễ làm mất đi nét riêng vốn có của địa phương.

Đó cũng là điều bà trăn trở khi nhìn vào việc tiếp nối dân ca trong đời sống hiện nay. Người trẻ có thể tiếp xúc với nhiều nguồn văn hóa khác nhau, nghe các làn điệu được phổ biến trên mạng hoặc cách hát của những vùng miền khác. 

Điều này giúp các em biết thêm nhiều loại hình nghệ thuật, nhưng cũng có thể khiến cách thể hiện truyền thống của quê hương bị pha trộn nếu không được hướng dẫn đúng cách.

Vì thế, bà Loan mong muốn những người am hiểu hát Xường ở địa phương tiếp tục dành thời gian truyền dạy cho con cháu. Việc học cần có người hướng dẫn trực tiếp, để người học được nghe, bắt chước và sửa từng câu hát. Những đặc trưng về giọng điệu không thể chỉ truyền đạt qua tài liệu mà phải được thực hành thường xuyên.

Với bà, mỗi câu hát được truyền lại không chỉ là một bài dân ca mà còn chứa đựng cách cảm nhận, cách thể hiện và dấu ấn văn hóa của cộng đồng. Khi con cháu biết hát đúng giọng quê hương, những giá trị mà ông bà, cha mẹ từng gìn giữ mới thực sự được tiếp nối.

Đưa dân ca đến gần hơn với thế hệ trẻ

Trao đổi với PV Báo Phụ nữ Việt Nam, bà Trần Thị Lý, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa, cho rằng lâu nay, nhiều giá trị văn hóa dân gian được lưu giữ chủ yếu bằng hình thức truyền miệng, người trước truyền cho người sau và được thực hành trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu đầy đủ về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như những đặc trưng của từng loại hình dân ca, dân vũ, dân nhạc.

Trên địa bàn xã Ngọc Lặc đã có những hoạt động duy trì dân ca, dân vũ, dân nhạc của người Mường. Một số thôn có câu lạc bộ và các đội văn nghệ thường xuyên tham gia những chương trình của địa phương. Trong đó, thôn Vân Hòa là một trong những địa bàn có hoạt động văn hóa khá nổi bật, với những hạt nhân tích cực trong việc duy trì phong trào.

Những câu lạc bộ, đội văn nghệ không chỉ là nơi người dân gặp gỡ, giao lưu mà còn tạo điều kiện để những người biết hát, biết múa, biết sử dụng nhạc cụ truyền thống có cơ hội thực hành và hướng dẫn lại cho người khác. Đây cũng là môi trường để những người trẻ có thể tiếp cận với văn hóa dân tộc từ những hoạt động gần gũi trong đời sống.

Dù vậy, theo bà Lý, một thực tế đáng quan tâm là lực lượng tham gia các lớp tập huấn cũng như hoạt động văn nghệ tại thôn hiện chủ yếu là người trung niên và cao tuổi. Những người trẻ, đặc biệt là nhóm dưới 30 tuổi, tham gia rất ít.

Nguyên nhân một phần xuất phát từ áp lực kinh tế, học tập và công việc. Cuộc sống bận rộn khiến nhiều người trẻ không có điều kiện dành thời gian cho các hoạt động phong trào ở thôn. Trong khi đó, nếu thiếu sự tham gia của thế hệ kế cận, việc duy trì các câu lạc bộ và trao truyền những làn điệu dân ca sẽ gặp không ít khó khăn.

Bà Lý cho rằng, muốn người trẻ gắn bó với văn hóa truyền thống thì không thể chỉ dừng lại ở việc vận động hay kêu gọi tham gia phong trào. Điều quan trọng là phải tạo ra những không gian phù hợp, khơi dậy niềm yêu thích để các em nhận thấy văn hóa truyền thống không phải điều xa cách mà chính là một phần trong đời sống của mình.

Trong đó, trường học có thể trở thành một địa chỉ quan trọng để phát hiện những học sinh có năng khiếu hát, múa, sử dụng nhạc cụ truyền thống. Từ những em có niềm yêu thích ban đầu, địa phương có thể hình thành các câu lạc bộ, tạo điều kiện để các em được học hỏi và thực hành lâu dài.