Văn hóa Mường: Sức sống từ những điều bình dị

Bảo tồn văn hóa gặp nhiều khó khăn

Theo chị Phạm Thị Hòa, Chi hội Phụ nữ thôn Lê Hoàn, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa trước đây các làn điệu dân ca, dân vũ, dân nhạc của đồng bào Mường khá phổ biến trong đời sống cộng đồng. Người dân có nhiều cơ hội được nghe, được hát, được tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống.

Nhưng những năm gần đây, việc duy trì những giá trị này gặp nhiều khó khăn hơn khi một bộ phận người trẻ ít quan tâm đến văn hóa truyền thống, trong khi những người am hiểu và có khả năng truyền dạy ngày càng ít.

Bản thân chị Hòa cũng không biết được nhiều làn điệu dân ca Mường. Những gì chị biết chủ yếu được nghe lại từ những người cao tuổi trong thôn. Việc lưu giữ các bài hát, làn điệu truyền thống cũng chưa có nhiều tài liệu cụ thể để người sau có thể tìm đọc, học lại. "Chủ yếu vẫn là truyền miệng", chị Hòa chia sẻ.

Theo chị, đây là một trong những khó khăn lớn đối với việc bảo tồn văn hóa. Người lớn tuổi biết nhiều nhưng nếu không truyền lại, những câu hát, làn điệu có thể dần bị quên lãng. Trong khi đó, nếu thế hệ trẻ không chủ động tìm hiểu thì việc truyền dạy cũng khó đạt hiệu quả.

Trong gia đình, chị Hòa cũng từng nghĩ đến việc hướng dẫn các con tìm hiểu về văn hóa của dân tộc mình. Tuy nhiên, thực tế cho thấy không dễ để duy trì việc này. Trẻ em có thời gian học tập, sau đó có thể đi học xa, đi làm; còn khi người lớn nhắc đến những giá trị văn hóa truyền thống, không phải em nào cũng muốn nghe hoặc tìm hiểu.

Từ thực tế đó, chị Hòa cho rằng việc bảo tồn văn hóa không thể tách rời đời sống của người dân. Muốn người dân dành thời gian, tâm sức cho văn hóa thì trước hết đời sống phải được bảo đảm.

Theo chị, nếu văn hóa gắn với phát triển kinh tế, đặc biệt là du lịch cộng đồng, người dân có thể vừa bảo tồn những giá trị truyền thống vừa tạo thêm sinh kế. Khi những giá trị văn hóa trở thành một phần trong đời sống, trong các hoạt động cộng đồng và du lịch, người dân sẽ có thêm động lực để gìn giữ.

Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần có sự đầu tư và những chính sách phù hợp. Địa phương có tiềm năng phát triển nhưng muốn khai thác hiệu quả cần có điều kiện về cơ sở vật chất, tổ chức các hoạt động và tạo môi trường để văn hóa truyền thống được phát huy.

Việc trao truyền phải được thực hiện thường xuyên

Nếu chị Hòa nhắc nhiều đến nguy cơ mai một và những khó khăn trong việc trao truyền thì chị Đỗ Thị Khanh, thôn Nguyễn Trãi, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa lại cho thấy một cách khác để văn hóa Mường được duy trì: bắt đầu từ chính gia đình và các hoạt động cộng đồng.

Theo chị Khanh, những lớp tập huấn về bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống có ý nghĩa thiết thực đối với người dân. Đây là dịp để những người cùng quan tâm đến văn hóa dân tộc có thể trao đổi, học hỏi lẫn nhau, đồng thời ôn luyện và bổ sung thêm kiến thức.

Điều chị mong muốn là những lớp tập huấn tiếp theo có thể được tổ chức chuyên sâu hơn, mở rộng hơn để người tham gia không chỉ biết, hiểu mà còn có khả năng truyền đạt lại cho thế hệ sau. Bởi muốn văn hóa không bị mai một thì việc trao truyền phải được thực hiện thường xuyên và bắt đầu từ những điều gần gũi nhất.

Ở thôn Nguyễn Trãi, các phong tục, tập quán truyền thống vẫn được thể hiện trong nhiều hoạt động cộng đồng. Vào những dịp như Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, các trò chơi dân gian, múa, hát, đánh cồng chiêng... được tổ chức, tạo không gian để người dân cùng tham gia.

Việc duy trì những hoạt động này không chỉ dành cho người lớn. Trẻ em cũng trực tiếp đến xem, tiếp xúc với những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Với chị Khanh, gia đình là nơi quan trọng để bắt đầu việc trao truyền. Trong cuộc sống hằng ngày, chị thường sử dụng tiếng Mường để giao tiếp với các con. Những câu hát, lời ru bằng tiếng Mường cũng được đưa vào đời sống gia đình. Trong bối cảnh trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian cho điện thoại và những hoạt động bên ngoài thì việc tạo cho các em môi trường tiếp xúc với tiếng nói, văn hóa của dân tộc ngay từ nhỏ ngày càng trở nên có ý nghĩa.