Truyền lửa bảo tồn và phát huy giá trị Lễ hội Đánh cá suối của đồng bào dân tộc Mường

Không chỉ học cách tổ chức lễ hội

Chương trình tập huấn nằm trong kế hoạch tổ chức Lễ hội Đánh cá suối truyền thống xã Toàn Thắng năm 2026, với sự tham gia của khoảng 75 học viên là người đồng bào dân tộc Mường cùng các nghệ nhân, báo cáo viên, chuyên gia văn hóa - du lịch.

Tại lớp tập huấn, học viên được truyền dạy nhiều nội dung liên quan đến nghi lễ truyền thống, kỹ năng tổ chức phần lễ, phần hội cũng như các hoạt động văn nghệ, trò chơi dân gian của người Mường.

Đáng chú ý, thay vì chỉ tập trung vào kỹ năng tổ chức lễ hội, lớp tập huấn còn đặt ra nhiều vấn đề về bảo tồn bản sắc văn hóa trong bối cảnh phát triển du lịch hiện nay.

Trong chuyên đề "Bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch", TS. Chử Thị Thu Hà, giảng viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội nhấn mạnh, lễ hội truyền thống không chỉ là hoạt động văn hóa cộng đồng mà còn là không gian lưu giữ ký ức, phong tục, tín ngưỡng và bản sắc của mỗi dân tộc.

Theo giảng viên, quá trình phát triển du lịch hiện nay cũng đặt ra nhiều thách thức đối với các lễ hội truyền thống như nguy cơ sân khấu hóa, thương mại hóa hay làm mất vai trò chủ thể văn hóa của cộng đồng địa phương.

Lễ hội Đánh cá suối truyền thống của xã Toàn Thắng vốn gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước của người Mường, được phục dựng và duy trì tổ chức thường xuyên từ năm 2011 đến nay.

Theo các tài liệu địa phương, lễ hội mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đồng thời tưởng nhớ công lao các vị Thành hoàng có công khai phá đất đai, mở mang bản mường và truyền dạy nghề nông, nghề đánh cá cho người dân.

Trao truyền bản sắc từ cộng đồng

Điểm đặc biệt của lớp tập huấn lần này là sự tham gia trực tiếp của các nghệ nhân và người dân địa phương – những chủ thể đang nắm giữ, thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa của lễ hội. Nhiều nghệ nhân cho rằng nếu các nghi thức, làn điệu dân gian hay kỹ năng bảo tồn văn hóa truyền thống không được truyền dạy thường xuyên thì nguy cơ mai một là điều khó tránh khỏi.

Chị Bùi Thị Quý (dân tộc Mường, xóm Tân Lập, xã Toàn Thắng) cho biết, rất tự hào và phấn khởi khi những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc Mường ngày càng được quan tâm, hỗ trợ.

"Qua lớp tập huấn chuyên đề về bảo tồn lễ hội, tôi nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của bản thân trong việc giữ gìn những nét đẹp cha ông để lại", chị Quý chia sẻ.

Là người trẻ tham gia chương trình tập huấn và luyện tập văn nghệ phục vụ Lễ hội Đánh cá suối, chị Bùi Thị Hòa, Bí thư Chi đoàn xóm Sống, xã Toàn Thắng cho biết, trước đây nhiều thanh niên địa phương chưa thực sự hiểu sâu về các lễ hội truyền thống của dân tộc mình do bận rộn mưu sinh và ít có cơ hội trải nghiệm thực tế.

"Bản thân em trước đây cũng chưa được học nhiều về các lễ hội truyền thống. Nhưng khi được tham gia tập luyện văn nghệ, tìm hiểu về lễ hội đánh cá suối, em cảm thấy rất vui và tự hào vì đây là nét văn hóa đặc trưng của người Mường quê mình", chị Hòa chia sẻ.

Theo chị Hòa, điều mà nhiều người trẻ mong muốn là có thêm cơ hội được trải nghiệm, giao lưu và học hỏi để hiểu sâu hơn về văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Tại buổi tập huấn, các nội dung như nghi lễ mo cúng Thành hoàng, hạ bè khai hội, quăng chài, hát đối giao duyên hay hòa tấu chiêng Mường cũng được giới thiệu như những thành tố quan trọng tạo nên bản sắc riêng của Lễ hội Đánh cá suối truyền thống.

Theo kế hoạch, lễ hội năm nay sẽ có nhiều hoạt động đặc sắc như chèo bè, quăng chài, hòa tấu chiêng Mường, đan lát, giao lưu văn nghệ và đánh cá tập thể tại các khoang suối trên địa bàn xã.

Địa phương cũng đặt mục tiêu tổ chức lễ hội bài bản hơn, tạo cơ sở xây dựng hồ sơ đề nghị ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trong năm 2026.

Phát biểu tại lễ khai mạc chương trình tập huấn, ông Bùi Xuân Trường, Phó Chủ tịch UBND xã Toàn Thắng cho biết, địa phương kỳ vọng lớp tập huấn không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bảo tồn văn hóa truyền thống mà còn tạo ra lực lượng "hạt nhân" trong cộng đồng để tiếp tục trao truyền, gìn giữ lễ hội trong những năm tiếp theo.

Theo ông Trường, dù các chương trình hỗ trợ hiện nay tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn, song về lâu dài, chính nghệ nhân và người dân địa phương sẽ là lực lượng đóng vai trò quan trọng nhất trong việc duy trì và phát huy giá trị Lễ hội Đánh cá suối truyền thống.

Có thể thấy, điều được trao truyền trong lớp tập huấn không chỉ là kiến thức về tổ chức lễ hội, mà còn là tình yêu và trách nhiệm gìn giữ văn hóa dân tộc trong cộng đồng.

Khi tiếng chiêng Mường, những câu mo cổ hay nghi thức quăng chài đầu tiên vẫn được lớp trẻ học hỏi và thực hành, Lễ hội Đánh cá suối không chỉ được phục dựng như một hoạt động văn hóa thường niên, mà đang trở thành "mạch nối" gìn giữ ký ức và bản sắc của người Mường trên vùng đất Toàn Thắng.