Phụ nữ đối diện với nguy cơ "định kiến số"

Khi AI trở thành "trợ lý" cho phụ nữ vùng sâu vùng xa

Dự kiến Kỳ họp thứ 70 của Ủy ban Địa vị Phụ nữ (CSW70) diễn ra vào tháng 3 tới. Một trong những nội dung sẽ được đưa ra trong kỳ họp là việc xóa bỏ các rào cản cấu trúc để thúc đẩy công bằng giới được xác định là tâm điểm hàng đầu. Trong thời đại công nghệ hiện nay, sự bất bình đẳng không chỉ nằm ở những hủ tục hay định kiến cũ, mà còn lộ rõ qua việc phụ nữ đang bị tụt hậu trong việc tiếp cận và sử dụng công nghệ, máy móc, Internet.

Thực tế co thấy, hiện nay, phụ nữ và trẻ em gái tại các nước đang phát triển chịu thiệt thòi rất lớn khi không có nhiều cơ hội tiếp cận với Internet và máy móc hiện đại như nam giới. Chia sẻ về vấn đề này, Giáo sư Letlhokwa George Mpedi, Hiệu trưởng Đại học Johannesburg (Nam Phi), nhận định rằng bất bình đẳng thời đại mới không chỉ là việc có máy tính hay không, mà là sự chênh lệch về kỹ năng và cơ hội làm chủ tri thức. 

Ông nhấn mạnh: "AI nên được nhìn nhận như một công cụ để dân chủ hóa tri thức, chứ không phải để thay thế trí tuệ con người".

Đối với những người phụ nữ ở vùng sâu vùng xa, AI có thể là một "vị cứu tinh". Hãy tưởng tượng một nữ nông dân sản xuất nhỏ tại một xã miền núi, thay vì phải chờ đợi các chuyên gia nông nghiệp vốn rất khan hiếm, cô ấy có thể dùng điện thoại để hỏi một trợ lý ảo về tình trạng sâu bệnh trên ruộng ngô bằng chính tiếng mẹ đẻ của mình. Ở đó, AI không phủ nhận kinh nghiệm dân gian mà là "cánh tay nối dài" giúp họ tiếp cận với tiến bộ kỹ thuật một cách bình đẳng.

Nguy cơ "định kiến số"

Dù tiềm năng là rất lớn, nhưng AI không phải lúc nào cũng công bằng. Các thuật toán được huấn luyện trên các dữ liệu quá khứ, và những dữ liệu này thường mang theo những định kiến cũ. Nếu dữ liệu đầu vào chỉ phản ánh thế giới từ góc nhìn của nam giới, AI có thể đưa ra những kết luận sai lệch về sức khỏe, nghề nghiệp hoặc năng lực của phụ nữ.

"Để AI không thiên vị, nguồn dữ liệu đầu vào phải mang hơi thở của toàn nhân loại, bao quát từ giới tính đến sự khác biệt về văn hóa và địa lý"- giáo sư Mpedi cảnh báo. Nếu không được kiểm soát, AI sẽ vô tình làm sâu sắc thêm các định kiến, khiến phụ nữ bị bỏ lại phía sau ngay trong chính cuộc cách mạng mà họ đáng ra phải là một phần quan trọng.

Để AI thực sự trở thành công cụ thúc đẩy bình đẳng giới, các chuyên gia đang hướng tới khái niệm "AI bao trùm".

Dân chủ hóa giáo dục: AI đóng vai trò như gia sư 24/7, giúp những phụ nữ bận rộn việc gia đình vẫn có thể tự học và nâng cao kỹ năng tại nhà.

Y tế thông minh: Các công cụ chẩn đoán qua điện thoại giúp phụ nữ mang thai hoặc trẻ em ở vùng xa tiếp cận tư vấn y tế đơn giản mà không cần phải đi quãng đường dài đến các bệnh viện.

Công nghệ phải sát thực tế: Các viện nghiên cứu và tập đoàn công nghệ cần bước ra đời thực để lắng nghe mong muốn của phụ nữ ở mọi tầng lớp. Thay vì chỉ là người đứng ngoài sử dụng, phụ nữ cần được tham gia đóng góp ý kiến để cùng tạo ra các giải pháp công nghệ hữu ích cho chính họ.

Bình đẳng giới trong thời đại AI không chỉ đơn giản là tặng cho phụ nữ một chiếc điện thoại thông minh. Quan trọng hơn, chúng ta phải đảm bảo rằng những nhu cầu, mong muốn và trí tuệ của phái nữ được đưa vào ngay từ khi người ta bắt đầu thiết kế công nghệ. Nói như tinh thần của đại văn hào Shakespeare: Chúng ta cần chia sẻ cơ hội sao cho ai cũng có đủ, để không còn người quá thừa và người quá thiếu.

AI chỉ thực sự thông minh khi nó làm cho thế giới trở nên công bằng hơn, nơi không một ai - dù là nam hay nữ - bị bỏ lại phía sau hố ngăn cách của sự thiếu hụt thông tin.