Phụ nữ khởi nghiệp: Có sản phẩm tốt nhưng vẫn cần nhiều hỗ trợ để vươn xa hơn

Từ dược liệu bản địa đến bài toán mở rộng thị trường

Tốt nghiệp Đại học Dược Hà Nội năm 2011, chị Hoàng Thị Nghĩa lựa chọn trở về quê hương Sơn La để khởi nghiệp từ những cây thuốc bản địa. Thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu thô, chị từng bước phát triển vùng trồng và chế biến các sản phẩm từ dược liệu, hướng tới nâng cao giá trị nông sản và tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Từ 3 ha ban đầu, vùng gừng hữu cơ của Hợp tác xã (HTX) Dược liệu Ban Mường Xanh do chị làm chủ đã mở rộng lên hơn 10 ha, với khoảng 30 hộ dân tham gia. HTX còn phát triển vùng nguyên liệu dược liệu gần 80 ha tại các địa bàn Bắc Yên, Yên Châu, Phù Yên và Mộc Châu.

Gừng hữu cơ là một trong những sản phẩm chủ lực, được liên kết sản xuất từ khâu cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật đến thu mua, sơ chế và đóng gói. Bên cạnh đó, HTX phát triển các sản phẩm như trà lá tre gai, trà táo mèo, bộ tắm xứ Mường và gối thảo dược, từng bước đa dạng hóa đầu ra cho nguồn nguyên liệu bản địa.

Quy mô hoạt động của HTX cũng cho thấy mô hình đã vượt qua giai đoạn chỉ dừng ở ý tưởng. Các thông tin được công bố trong năm 2026 ghi nhận HTX có 8 lao động thường xuyên, tạo việc làm thời vụ cho khoảng 30–50 lao động địa phương và đạt doanh thu hơn 6 tỷ đồng mỗi năm. Sản phẩm gừng của HTX đã được đưa sang các thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc và Bangladesh.

Những kết quả này cho thấy tiềm năng của việc gắn nguồn nguyên liệu địa phương với chế biến và thị trường. Tuy nhiên, doanh thu hiện tại hay việc sản phẩm đã xuất khẩu ra nhiều nước chưa đồng nghĩa với khả năng mở rộng không giới hạn. Khi muốn tăng sản lượng, phát triển thêm sản phẩm chế biến hoặc tiếp cận khách hàng mới, HTX phải bảo đảm chất lượng đồng đều, tổ chức nguồn cung ổn định và đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Tại Hội chợ Kết nối chuỗi cung ứng hàng hóa quốc tế 2026 (Vietnam International Sourcing Expo 2026), sản phẩm của HTX được giới thiệu tới các khách hàng và đoàn thu mua quốc tế. Trong thời gian trưng bày tại gian hàng Xuất Khẩu Xanh, sản phẩm thu hút khoảng 100 lượt khách thương mại và thành viên các đoàn thu mua tìm hiểu, đặc biệt là gừng bản địa. Mẫu gừng cũng được gửi tới một nhà nhập khẩu tại Đài Loan (Trung Quốc) để đánh giá.

Đây là cơ hội mở rộng kết nối, nhưng chưa đồng nghĩa với việc đã có đơn hàng xuất khẩu ổn định tại thị trường mới. HTX đang từng bước chuyển từ cung cấp nguyên liệu sang phát triển các sản phẩm chế biến như gừng tươi và gừng sấy. Hướng đi này có thể giúp gia tăng giá trị nông sản sau thu hoạch, song cũng đòi hỏi năng lực chế biến, kiểm soát chất lượng giữa các lô hàng và đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.

Chị Hoàng Thị Nghĩa từng chia sẻ rằng các HTX vùng cao còn thiếu cơ hội tiếp cận những chương trình đào tạo về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và kỹ năng phát triển thị trường. Đây là những kỹ năng cần thiết để cơ sở sản xuất không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn nâng cao sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Với những mô hình sản xuất ở khu vực miền núi, bài toán phát triển vì thế không chỉ là có nguyên liệu tốt hay sản phẩm khác biệt. Đó còn là khả năng tổ chức sản xuất, đầu tư cho chế biến và bảo quản, xây dựng thương hiệu, duy trì kênh phân phối và quản lý dòng tiền. Khi muốn mở rộng quy mô, nhu cầu đầu tư cho máy móc, công nghệ và nhân lực cũng tăng lên.

Tiếp cận vốn cần đi cùng năng lực quản trị

Vốn là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phát triển của doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ. Tuy nhiên, cần xác định rõ nhu cầu đầu tư và khả năng sử dụng vốn của từng mô hình, thay vì mặc định mọi HTX đều gặp khó khăn khi vay ngân hàng. Với Ban Mường Xanh, những thông tin hiện có cho thấy quy mô vùng nguyên liệu, doanh thu và hoạt động xuất khẩu, nhưng chưa đủ căn cứ để kết luận HTX đang thiếu vốn hoặc không tiếp cận được tín dụng.

Ở góc độ rộng hơn, các số liệu được bà Từ Thu Hiền, Giám đốc Sáng kiến Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp và kinh doanh (WISE), chia sẻ cho thấy khoảng cách trong tiếp cận vốn giữa doanh nghiệp do phụ nữ và nam giới làm chủ. Theo nghiên cứu của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) được dẫn lại, tỷ lệ doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ tiếp cận được vốn ngân hàng là 37%, thấp hơn mức 47% ở nhóm doanh nghiệp do nam giới làm chủ. Doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ hiện chiếm khoảng 24–27% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam.

Các rào cản được đề cập gồm quy mô doanh nghiệp nhỏ, hạn chế về tài sản bảo đảm, hồ sơ tín dụng và lịch sử tài chính. Mạng lưới quan hệ kinh doanh và kết nối đầu tư chưa rộng cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tìm kiếm nguồn lực phát triển.

Với các HTX sản xuất nông sản và dược liệu, nhu cầu đầu tư có thể xuất hiện ở nhiều khâu, từ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến, bảo quản đến xây dựng thương hiệu và tìm kiếm đối tác phân phối. Nhưng để nguồn vốn phát huy hiệu quả, cơ sở sản xuất cần xác định rõ thị trường mục tiêu, phương án sử dụng vốn và khả năng tạo dòng tiền để hoàn trả.

Nếu chưa có hệ thống sổ sách rõ ràng, kế hoạch kinh doanh khả thi hoặc căn cứ chứng minh đầu ra, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi tiếp cận nguồn vốn chính thức. Bởi vậy, hỗ trợ vốn cần đi cùng việc nâng cao năng lực quản trị tài chính, hoàn thiện phương án kinh doanh và minh bạch thông tin.

Ở chiều ngược lại, tổ chức tín dụng cũng cần nghiên cứu các sản phẩm phù hợp với quy mô và đặc thù hoạt động của doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ làm chủ. Tháo gỡ điểm nghẽn vốn vì thế cần sự phối hợp từ cả hai phía: doanh nghiệp nâng cao khả năng đáp ứng điều kiện tín dụng, còn bên cung cấp vốn xem xét các giải pháp phù hợp với nhu cầu thực tế.

Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp cần nhiều hơn những lớp tập huấn

Câu chuyện của HTX Dược liệu Ban Mường Xanh cho thấy một mô hình khởi nghiệp có thể tạo ra doanh thu, mở rộng vùng nguyên liệu, tạo việc làm và đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế. Nhưng để phát triển lên quy mô cao hơn, những kết quả ban đầu cần được chuyển hóa thành năng lực kinh doanh bền vững.

Với các sản phẩm bản địa, câu chuyện về nguồn gốc và giá trị văn hóa có thể tạo sự khác biệt. Tuy nhiên, để duy trì sức cạnh tranh, cơ sở sản xuất vẫn phải bảo đảm chất lượng ổn định, khả năng cung ứng và hiệu quả kinh tế. Thị trường xuất khẩu còn đặt ra những yêu cầu riêng về tiêu chuẩn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và tổ chức chuỗi cung ứng.

Do đó, bên cạnh hỗ trợ vốn, các chương trình đồng hành với phụ nữ khởi nghiệp cần chú trọng tư vấn quản trị tài chính, hoàn thiện phương án kinh doanh, hỗ trợ chuyển đổi số và kết nối với đối tác phân phối. Hoạt động hỗ trợ cũng cần phù hợp với từng giai đoạn phát triển, từ khởi sự, ổn định sản xuất đến mở rộng quy mô...

Từ câu chuyện của HTX Dược liệu Ban Mường Xanh có thể thấy, cơ hội tiếp xúc với khách hàng mới, mới chỉ là một bước trên hành trình phát triển. Để biến cơ hội thành đơn hàng, rồi từ đơn hàng thành hoạt động kinh doanh ổn định, cơ sở sản xuất cần có năng lực tổ chức, nguồn lực đầu tư và khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Một sản phẩm tốt có thể mở đầu cho hành trình khởi nghiệp, nhưng để mô hình đứng vững và phát triẻn, người làm chủ cần nhiều hơn ý tưởng và sự quyết tâm. Điều quan trọng là tổ chức được hoạt động kinh doanh hiệu quả, duy trì đầu ra ổn định và có phương án tài chính phù hợp. Khi những yếu tố này được kết nối đồng bộ, phụ nữ khởi nghiệp mới có thêm cơ hội chuyển từ sản xuất quy mô nhỏ sang xây dựng mô hình kinh doanh lớn và có khả năng tăng trưởng bền vững.