Phụ nữ ở đô thị: Tăng trưởng cao nhưng sinh kế phải bền vững

Bài 1: Sinh kế chỉ bền vững khi phụ nữ có thu nhập ổn định

Bên cạnh hệ thống pháp luật, nhà nước đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế như Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2017-2025"; Đề án "Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035.

Tuy nhiên, trên thực tế phụ nữ vẫn gặp những bất lợi đáng kể về việc làm, thu nhập và trách nhiệm chăm sóc gia đình.

Theo số liệu của Cục Thống kê về tình hình lao động, việc làm năm 2025, tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ giới tính chung cả năm là 63,0%, thấp hơn mức 74,3% của nam giới. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động tại khu vực thành thị là 66,4%, thấp hơn khu vực nông thôn là 70,0%. Thu nhập bình quân tháng của lao động nam năm 2025 đạt khoảng 9,5 triệu đồng, trong khi lao động nữ đạt khoảng 7,2 triệu đồng.

Báo cáo "Nghiên cứu giới hỗ trợ hoàn thiện chính sách việc làm ở Việt Nam" do ILO công bố tháng 3/2025 cũng nhận định rằng mặc dù Việt Nam đã đạt được nhiều tiến bộ về bình đẳng giới trong lao động, phụ nữ vẫn gặp những thách thức liên quan đến khoảng cách thu nhập, sự tập trung trong các ngành nghề có mức thu nhập thấp, rào cản thăng tiến nghề nghiệp và trách nhiệm chăm sóc gia đình.

Do vậy, việc xây dựng chính sách phát triển đô thị cũng cần quan tâm đến khả năng tiếp cận cơ hội việc làm, sinh kế và các điều kiện phát triển của những nhóm dân cư đang còn gặp khó khăn.

Trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, luật sư Hà Hải, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TPHCM, đã đưa ra một số đề xuất nhằm hoàn thiện chính sách phát triển sinh kế bền vững cho phụ nữ tại đô thị, đặc biệt là với đô thị lớn như TPHCM.

Thứ nhất nên mở rộng khả năng tiếp cận được nguồn vốn chính thức với chi phí hợp lý.

Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã xây dựng chính sách tín dụng giải quyết việc làm thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội (Điều 8). Đối tượng được vay bao gồm doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ kinh doanh và người lao động. Theo Nghị định 338/2025/NĐ-CP, người lao động có thể được vay tối đa 200 triệu đồng; cơ sở sản xuất, kinh doanh có thể vay tối đa 10 tỷ đồng nhưng không quá 200 triệu đồng cho mỗi người lao động được hỗ trợ tạo hoặc duy trì việc làm; thời hạn vay tối đa 120 tháng (Điều 5).

Khoản 3 Điều 8 Luật Việc làm cho phép Hội đồng nhân dân cấp tỉnh bố trí ngân sách địa phương ủy thác qua Ngân hàng Chính sách xã hội. Đặc biệt, khoản 8 Điều 9 còn cho phép: "Đối với nguồn vốn ngân sách địa phương ủy thác cho Ngân hàng Chính sách xã hội, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định các đối tượng khác đối tượng quy định tại khoản 3 và khoản 4 Điều này được vay vốn với mức lãi suất thấp hơn".

"Do vậy, có thể nghiên cứu chính sách ưu tiên đối với những nhóm phụ nữ đang gặp bất lợi hoặc có hoàn cảnh khó khăn, chẳng hạn phụ nữ đơn thân nuôi con nhỏ, phụ nữ thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo, lao động nữ phi chính thức bị mất sinh kế, phụ nữ mất việc cần chuyển đổi nghề hoặc phụ nữ khởi sự hộ kinh doanh có phương án khả thi. Đồng thời, hỗ trợ vốn cần đi kèm hướng dẫn quản lý tài chính và xây dựng phương án sử dụng vốn, bởi cho vay mà không nâng được năng lực sử dụng vốn thì rất khó tạo ra sinh kế bền vững. Mục tiêu cuối cùng phải là giúp người vay hình thành khả năng tự chủ kinh tế lâu dài", luật sư Hà Hải đưa ý kiến.

Thứ hai, xã hội cần trang bị khả năng thích ứng tốt hơn với thị trường lao động mới.

Đối với một trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại và công nghệ như TPHCM, hỗ trợ phụ nữ ngày nay không nên chỉ tập trung vào một số nghề truyền thống, mà cần chú trọng hơn tới kỹ năng số, thương mại điện tử, quản lý tài chính, sử dụng hóa đơn điện tử, marketing, ngoại ngữ, kỹ năng ứng dụng AI...

Điều này xuất phát từ sự thay đổi của thị trường lao động hiện nay và phù hợp với Đề án Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035 ban hành kèm theo Quyết định 2415/QĐ-TTg ngày 31/10/2025. Đề án xác định hỗ trợ phụ nữ tham gia các mô hình kinh doanh bền vững, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; hỗ trợ hoàn thiện mô hình kinh doanh, chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường…

TPHCM đồng thời cũng đã ban hành Kế hoạch 141/KH-UBND năm 2026 về phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, với trọng tâm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng số, hoạt động ươm tạo và kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Do đó, Thành phố có thể lồng ghép nhóm phụ nữ cần hỗ trợ vào những chương trình việc làm, đào tạo nghề, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang có, đồng thời thiết kế tiêu chí tiếp cận phù hợp với từng nhóm phụ nữ, tránh việc tạo thêm nhiều chương trình nhỏ, phân tán nguồn lực.

Thứ ba, cần nhìn nhận dịch vụ chăm sóc trẻ em là một bộ phận cần thiết của chính sách phát triển kinh tế và việc làm cho phụ nữ.

Trên thực tế gánh nặng chăm sóc không được trả công không chỉ là câu chuyện của đời sống gia đình mà có tác động trực tiếp đến khả năng tham gia thị trường lao động của phụ nữ. Nếu một người mẹ được đào tạo nghề và có cơ hội việc làm nhưng không giải quyết được việc chăm sóc con thì khả năng duy trì công việc vẫn rất hạn chế.

Sở Giáo dục & Đào tạo TPHCM cũng từng ghi nhận tại các khu vực tập trung đông công nhân, thời gian trông giữ trẻ của một số cơ sở mầm non công lập chưa phù hợp với giờ làm việc, tăng ca của người lao động, dẫn đến nhu cầu lớn đối với các cơ sở ngoài công lập.

Điều 135 Bộ luật lao động hiện nay khuyến khích áp dụng thời gian làm việc linh hoạt, làm việc không trọn thời gian, làm việc tại nhà (khoản 2) và quy định Nhà nước có kế hoạch tổ chức nhà trẻ, lớp mẫu giáo ở nơi có nhiều lao động (khoản 5). Điều 136 cũng yêu cầu người sử dụng lao động giúp đỡ, hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc hỗ trợ một phần chi phí gửi trẻ cho người lao động (khoản 4).

Ngày 04/12/2025, UBND TPHCM đã ban hành Kế hoạch 188/KH-UBND triển khai Chương trình "Nâng cao chất lượng giáo dục mầm non ở địa bàn đô thị, khu công nghiệp giai đoạn 2026–2035, định hướng đến năm 2045" trên địa bàn Thành phố. Đây là bước triển khai tại địa phương đối với Chương trình cấp quốc gia được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 2270/QĐ-TTg ngày 14/10/2025, hướng tới nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ giáo dục mầm non tại đô thị, khu công nghiệp và những nơi tập trung đông người lao động.

Do vậy, Thành phố nên tiếp tục phát triển nhà trẻ và điểm giữ trẻ đạt chuẩn có thời gian hoạt động phù hợp với đặc thù ca làm việc, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận chính sách hỗ trợ chi phí gửi trẻ cho nhóm lao động có thu nhập thấp.

Thứ tư, sinh kế bền vững phải gắn với an sinh xã hội, đặc biệt đối với lao động phi chính thức.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đã mở rộng quyền lợi của bảo hiểm xã hội tự nguyện. Nghị định 159/2025/NĐ-CP quy định Nhà nước hiện hỗ trợ một phần mức đóng BHXH tự nguyện: 50% đối với người thuộc hộ nghèo và một số đối tượng đặc thù, 40% đối với hộ cận nghèo, 30% đối với người dân tộc thiểu số và 20% đối với những người tham gia khác (khoản 1 Điều 5). Pháp luật cũng cho phép: "Tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng cân đối ngân sách, kết hợp huy động các nguồn lực xã hội, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trình Hội đồng nhân dân cùng cấp quyết định hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội cho người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn ngoài mức hỗ trợ quy định tại Nghị định này" (khoản 1 Điều 5).

Luật sư Hà Hải phân tích: "Đây là một cơ chế TPHCM có thể tiếp tục nghiên cứu khai thác đối với những nhóm có khả năng tự đóng BHXH hạn chế, trong đó có lao động nữ phi chính thức có thu nhập thấp hoặc hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Sinh kế chỉ thực sự bền vững khi người phụ nữ có khả năng tạo ra thu nhập ổn định, có kỹ năng để thích ứng khi thị trường thay đổi, tiếp cận được nguồn vốn chính thức, có an sinh xã hội và có điều kiện để duy trì công việc lâu dài".

(Còn tiếp)