Rút bảo hiểm xã hội một lần: "Bán" tương lai để vượt qua hiện tại

Những cuốn sổ BHXH đổi lấy viện phí và nợ nần

Anh Nguyễn Văn Hùng (41 tuổi, quê Ninh Bình) từng có hơn 15 năm làm công nhân cơ khí tại Hà Nội. Anh đã tham gia bảo hiểm được 10 năm và anh cần 5 năm nữa mới được hưởng lương hưu. Theo Luật BHXH hiện hành, người lao động cần tối thiểu 15 năm đóng BHXH để được hưởng lương hưu. Nhiều năm sống trong căn phòng trọ chật hẹp gần khu công nghiệp, anh luôn tin chỉ cần chăm chỉ làm việc và đóng BHXH đều đặn thì sau này sẽ có đồng lương hưu để tuổi già bớt chông chênh.

Nhưng biến cố ập đến khi công ty cắt giảm đơn hàng, thu nhập của anh giảm một nửa. Đúng lúc ấy, bố anh phát hiện ung thư phổi. "Có những lúc tôi cầm cuốn sổ BHXH trên tay mà thấy như cầm cả tuổi trẻ của mình", anh nói.

Khoản lương công nhân 7 triệu đồng/tháng không đủ để vừa nuôi hai con ăn học, vừa lo viện phí cho bố. Vợ bán hàng ăn sáng nhỏ, thu nhập bấp bênh. Tiền tích lũy gần như bằng không.

Sau nhiều đêm thức trắng, anh quyết định rút BHXH một lần. "Nói thật, quyết định đó đau lắm. Vì tôi hiểu nếu rút rồi thì sau này gần như mất luôn cơ hội có lương hưu ổn định. Nhưng giữa chuyện để dành cho tuổi già với chuyện bố mình cần tiền chữa bệnh ngay trước mắt, tôi không còn lựa chọn nào khác", anh Hùng chia sẻ.

Hơn 140 triệu đồng nhận được nhanh chóng dùng hết cho viện phí, trả nợ và tiền học của con. Nhưng điều khiến anh ám ảnh nhất không phải số tiền mất đi, mà là nỗi lo về tương lai.

Ở tuổi ngoài 40, anh gần như không còn cơ hội quay lại nhà máy. Những doanh nghiệp tuyển dụng thường ưu tiên lao động trẻ hơn, khỏe hơn, có thể tăng ca liên tục. "Tôi từng nghĩ sau này già đi sẽ sống bằng lương hưu, không phải phụ thuộc con cái. Nhưng giờ nghĩ đến tuổi già, tôi thấy rất mơ hồ", anh nói.

Nếu với nam công nhân, áp lực thất nghiệp là cú đẩy khiến họ rời hệ thống BHXH, thì với nhiều phụ nữ lao động nghèo, nguyên nhân lại đến từ gánh nặng gia đình và con cái.

Chị Trần Thị Mai (36 tuổi, quê Nghệ An) từng có hơn 10 năm làm công nhân may tại Bắc Ninh với 9 năm tham gia bảo hiểm xã hội. Những năm tháng tuổi trẻ của chị gắn với tiếng máy may, những lần tăng ca kéo dài đến khuya và những bữa cơm vội trong khu nhà trọ công nhân.

"Mẹ tôi ngày trước làm ruộng, không có BHXH nên già rồi vẫn phải đi nhặt ve chai kiếm sống. Tôi từng tự nhủ sẽ không để cuộc đời mình như thế", chị kể.

Nhưng cuộc hôn nhân đổ vỡ khiến mọi kế hoạch thay đổi. Sau ly hôn, chị một mình nuôi hai con nhỏ. Đồng lương công nhân hơn 8 triệu đồng mỗi tháng không đủ trang trải tiền thuê trọ, tiền học và viện phí cho con.

Có thời gian chị tăng ca liên tục, ngày rời xưởng lúc gần 10 giờ đêm. "Điều đau lòng nhất là có hôm về đến phòng trọ thì con đã ngủ. Sáng ra các con chưa kịp dậy tôi đã đi làm. Có lần con trai hỏi: "Mẹ ơi, sao mẹ lúc nào cũng đi làm?". Tôi nghe mà chảy nước mắt".

Sau dịch Covid-19, công ty cắt giảm lao động, chị nghỉ việc và chuyển sang bán hàng online để có thời gian chăm con. Nhưng thu nhập bấp bênh khiến chị không thể tiếp tục duy trì cuộc sống.

Cuối cùng, chị quyết định rút BHXH một lần sau hơn 9 năm đóng. "Hôm nhận tiền, tôi vừa mừng vừa tủi. Mừng vì có tiền trả nợ và lo cho con. Tủi vì cảm giác như mình đang tự đánh mất chỗ dựa cuối cùng của tuổi già".

Theo chị Mai, nhiều phụ nữ công nhân hiện nay đều hiểu giá trị của lương hưu, nhưng áp lực hiện tại khiến họ không thể nghĩ xa hơn. "Nhiều người như tôi sống trong cảnh hôm nay chưa lo xong thì chưa dám nghĩ đến ngày mai".

Sau tuổi 35, không ít nữ công nhân rời nhà máy vì sức khỏe giảm sút. Ra ngoài làm nghề tự do, thu nhập không ổn định khiến việc tiếp tục tham gia BHXH gần như bất khả thi. Nỗi lo lớn nhất của chị Mai là tương lai tuổi già của những phụ nữ lao động nghèo.

Không nên chỉ nhìn vào khoản tiền nhận được trước mắt

Theo luật sư Nguyễn Thùy Dung, Giám đốc điều hành Công ty Luật TNHH Liên Minh Quốc Tế BNA, việc ngày càng nhiều người lao động lựa chọn rút BHXH một lần phản ánh những khó khăn tài chính thực tế mà họ đang phải đối mặt. Tuy nhiên, đây cũng là quyết định cần được cân nhắc kỹ bởi những hệ lụy lâu dài đối với an sinh khi về già.

"Việc nhận BHXH một lần đồng nghĩa với việc người lao động chấp nhận rời khỏi hệ thống an sinh xã hội, tự từ bỏ các quyền lợi dài hạn và đối mặt với nhiều rủi ro tài chính trong tương lai", luật sư Dung nhận định.

Theo bà, hệ lụy lớn nhất của việc rút BHXH một lần là người lao động mất cơ hội hưởng lương hưu hằng tháng khi đủ tuổi nghỉ hưu. Không chỉ mất nguồn thu nhập ổn định trong nhiều năm tuổi già, họ còn không được hưởng thẻ bảo hiểm y tế miễn phí do quỹ hưu trí chi trả. Trong bối cảnh tuổi tác ngày càng cao, chi phí khám chữa bệnh thường tăng lên, việc không có lương hưu và BHYT có thể tạo ra áp lực tài chính rất lớn cho bản thân người lao động cũng như gia đình.

Một vấn đề khác được luật sư Dung lưu ý là phần lớn công nhân hiện nay có mức lương đóng BHXH không quá cao. Vì vậy, dù đã tham gia BHXH trong nhiều năm, số tiền nhận được khi rút một lần thường không thực sự lớn và chủ yếu chỉ giải quyết được những khó khăn trước mắt như viện phí, trả nợ hoặc chi tiêu sinh hoạt trong một giai đoạn ngắn. Trong khi đó, giá trị của lương hưu và các chế độ đi kèm được duy trì trong suốt thời gian hưởng lại có ý nghĩa bảo đảm cuộc sống lâu dài hơn.

BHXH tự nguyện là giải pháp để không mất cơ hội hưởng lương hưu

Theo luật sư Nguyễn Thùy Dung, nhiều người lao động sau khi nghỉ việc thường cho rằng mình không còn cơ hội tiếp tục tham gia BHXH. Thực tế, pháp luật hiện hành cho phép người lao động tham gia BHXH tự nguyện để cộng nối thời gian đã đóng trước đó, từ đó tiếp tục tích lũy điều kiện hưởng lương hưu.

"Đối với người lao động nghỉ việc hoặc chuyển sang làm nghề tự do, BHXH tự nguyện là giải pháp quan trọng giúp duy trì quá trình tham gia BHXH và hướng tới mục tiêu có lương hưu khi về già", bà Dung cho biết.

Luật BHXH 2024 đã giảm thời gian đóng tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Đây được xem là cơ hội thuận lợi hơn cho những người tham gia muộn hoặc có quá trình làm việc gián đoạn. Thay vì rút BHXH một lần, người lao động có thể bảo lưu thời gian đã đóng và tiếp tục tham gia BHXH tự nguyện khi điều kiện kinh tế cho phép.

Hiện nay, người tham gia BHXH tự nguyện được lựa chọn nhiều phương thức đóng linh hoạt như đóng theo tháng, theo quý hoặc theo năm; đồng thời được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng tùy từng nhóm đối tượng. Điều này giúp giảm đáng kể gánh nặng tài chính cho người lao động trong quá trình duy trì tham gia BHXH.

Từ góc độ tư vấn thực tiễn, luật sư Nguyễn Thùy Dung khuyến nghị người lao động, đặc biệt là nhóm lao động trẻ và trung niên, nên ưu tiên bảo lưu thời gian đã đóng BHXH thay vì rút một lần nếu chưa thực sự rơi vào hoàn cảnh quá khó khăn.

"Việc bảo lưu thời gian tham gia giúp người lao động giữ nguyên thành quả đóng góp trước đó, đồng thời mở ra cơ hội tiếp tục tham gia BHXH tự nguyện hoặc BHXH bắt buộc trong tương lai để đủ điều kiện hưởng lương hưu. Đây là phương án tối ưu hơn về mặt an sinh lâu dài so với việc nhận một khoản tiền trước mắt nhưng đánh mất quyền lợi khi về già", luật sư Dung nhấn mạnh.

Theo bà, cùng với việc nâng cao nhận thức của người lao động về giá trị của lương hưu, cần tăng cường tư vấn về các lựa chọn như BHXH tự nguyện để người dân hiểu rằng ngay cả khi mất việc hoặc rời khỏi khu vực lao động chính thức, họ vẫn có cơ hội tiếp tục tham gia hệ thống BHXH và bảo đảm cuộc sống khi tuổi cao sức yếu.