Sách do AI viết thách thức ngành xuất bản

Jess Michaels, một tác giả tiểu thuyết lãng mạn, đã xuất bản 117 cuốn sách kể từ khi bắt đầu cầm bút vào năm 1999, phần lớn theo hình thức tự xuất bản. Bà sở hữu lượng độc giả trung thành và có 10 tác phẩm lọt danh sách bán chạy của tờ USA Today. 

Tuy nhiên, gần đây Michaels đang cân nhắc việc ngừng xuất bản sách vì doanh số sụt giảm nghiêm trọng. Nữ tác giả cho rằng, sự bùng nổ của các tác phẩm do AI (trí tuệ nhân tạo) tạo ra đang khiến sách của bà khó được nhận diện trên thị trường. Tác phẩm bị vi phạm bản quyền, đưa vào hệ thống AI để tạo ra những cuốn sách "mang phong cách Jess Michaels", rồi hàng loạt tác phẩm tương tự được tung ra thị trường. 

Việc sử dụng chatbot để tạo văn bản nhanh chóng phổ biến sau khi các mô hình AI ngày càng phát triển và viết được câu từ khá tự nhiên. Dù vậy, nhiều người trong ngành xuất bản vẫn kỳ vọng lĩnh vực tiểu thuyết sẽ trở thành "pháo đài" cuối cùng, bởi độc giả được cho là luôn muốn đọc những câu chuyện giàu cảm xúc và có thể nhận ra phần nội dung không phải do con người viết. 

Làn sóng sách AI ngày càng gia tăng

Vài năm sau khi kỷ nguyên AI bắt đầu, có những dấu hiệu đáng lo ngại cho thấy ngày càng nhiều tiểu thuyết trên thị trường được chatbot viết hoặc hỗ trợ, trong khi độc giả vẫn sẵn sàng mua chúng.

Theo nghiên cứu phân tích khoảng 60.000 cuốn sách bán trên Amazon bằng phần mềm phát hiện AI Pangram, trong mẫu 14.419 tiểu thuyết tự xuất bản từ tháng 1/2023 đến tháng 3/2026, có 2.168 cuốn chứa hơn 50% văn bản do AI tạo ra, trong đó 970 cuốn có hơn 90% nội dung do AI tạo ra.

"Trước khi có AI, người ta vẫn mặc nhiên cho rằng nội dung có trong sách đều do một hoặc nhiều người viết ra", Vauhini Vara, nhà báo và tác giả có hơn 20 năm viết về công nghệ, nói. Theo bà, AI đang buộc ngành xuất bản phải thiết lập "những điều khoản mới trong giao ước giữa người đọc và người viết".

Gần đây, ngành xuất bản cũng liên tiếp vướng những tranh cãi liên quan đến AI. Hồi tháng 5, Giải Truyện ngắn Khối Thịnh vượng chung (Commonwealth Short Story Prize), một giải thưởng danh giá dành cho các tác phẩm hư cấu chưa xuất bản, đối mặt với cáo buộc rằng ba truyện ngắn đoạt giải năm nay ít nhất một phần được viết bằng AI. Đầu tháng đó, tờ New York Times đưa tin cuốn sách phi hư cấu "The Future of Truth" (tạm dịch: Tương lai của sự thật) của tác giả Steven Rosenbaum có những trích dẫn bị AI gán sai hoặc bịa đặt.

Trước đó, Tập đoàn xuất bản Hachette Book Group đã hủy kế hoạch xuất bản tại Mỹ và dừng phát hành tại Anh tiểu thuyết kinh dị "Shy Girl" (tạm dịch: Cô gái nhút nhát) của Mia Ballard, sau khi tác phẩm vướng nghi vấn sử dụng AI. Quyết định được đưa ra sau khi nhà xuất bản tiến hành rà soát nội dung trước những cáo buộc lan truyền trên mạng.

Những vụ việc này, trong một ngành được xem là dễ chịu sự tác động từ AI, đang đặt ra câu hỏi về không chỉ mức độ các tác giả sử dụng AI để viết một phần hoặc toàn bộ tác phẩm, mà còn cả mức độ kỹ lưỡng của các nhà xuất bản trong việc kiểm tra sách trước khi phát hành.

Ranh giới nào cho AI trong sáng tác?

Theo dữ liệu của tạp chí Publishers Weekly, số lượng sách do các nhà xuất bản Mỹ phát hành tăng 10% từ năm 2022 đến 2025, lên 642.242 cuốn. Trong khi đó, số việc làm trong ngành đã giảm 28% trong giai đoạn 1987 - 2025, theo Cục Thống kê Lao động Mỹ.

Trong bối cảnh đó, Kathleen Schmidt, chuyên gia chiến lược xuất bản với hơn 30 năm kinh nghiệm, nhận định, không thể cấm hoàn toàn AI trong ngành bởi AI có thể được sử dụng để hỗ trợ tìm ý tưởng, nhưng không nên dùng để viết toàn bộ một cuốn sách.

Rebecca Joines Schinsky, chánh văn phòng của Book Riot, một đơn vị độc lập chuyên về xuất bản sách ở Bắc Mỹ, cho rằng, đây cũng là ranh giới mà nhiều độc giả đặt ra: họ có thể chấp nhận AI hỗ trợ cho phần lên ý tưởng hay dàn ý, nhưng không muốn đọc những câu văn do AI viết trong sách.

Tuy nhiên, với một bộ phận độc giả, quá trình sáng tạo của con người là điều không thể thay thế. Một khảo sát của YouGov năm 2025 cho thấy đa số độc giả Mỹ không tán thành việc sử dụng AI ở cả 5 khâu được hỏi, từ lên ý tưởng đến lập dàn ý; 61% cho biết sẽ cảm thấy ít nhất "hơi" hoặc "rất" không hài lòng nếu phát hiện cuốn sách mình đọc được viết bằng AI; chỉ 28% cho rằng AI không thể chấp nhận trong mọi trường hợp khảo sát.

Với nhà báo Vauhini Vara, vấn đề cốt lõi là sự minh bạch. Bà cho rằng việc tác giả che giấu sử dụng AI có thể làm xói mòn niềm tin giữa người viết và độc giả. "Cần có một hình thức công khai nào đó để độc giả và tác giả có thể hiểu nhau hơn", bà nói.

Trong cuốn sách phi hư cấu "Searches" (tạm dịch: Tìm kiếm) về tác động của AI đối với con người của mình, Vara cũng dùng AI để viết một số đoạn văn và có ghi chú rõ ràng. Theo bà, vấn đề nằm ở việc nội dung do AI tạo ra xuất hiện trong tác phẩm mà độc giả không có cách nào nhận biết.

Lựa chọn nào trong việc sử dụng AI?

Các tác giả cũng đang tranh luận về việc có nên sử dụng AI trong quá trình sáng tác và nên sử dụng ở mức độ nào. Olga Tokarczuk, nữ nhà văn Ba Lan giành giải Nobel Văn học năm 2018, gần đây gây chú ý khi cho biết bà sử dụng AI, trước khi giải thích rằng công cụ này chỉ giúp bà "nghiên cứu sơ bộ nhanh hơn". 

Anthony Horowitz, một tác giả người Anh, cho biết ông dùng AI "mọi lúc", nhưng nhấn mạnh cũng cần kiểm chứng thông tin được đưa ra bởi AI từ các nguồn khác. Trong khi đó, nhà văn ngôn tình Coral Hart nói với New York Times rằng bà đã xuất bản khoảng 200 tiểu thuyết lãng mạn trong năm 2024 với sự hỗ trợ của Claude, chatbot AI của Anthropic.

Trong một cuộc khảo sát năm 2025 với hơn 1.200 tác giả do BookBub, một dịch vụ tìm kiếm sách, thực hiện, 45% đang sử dụng AI tạo sinh để hỗ trợ công việc, trong khi 48% không sử dụng và cũng không có kế hoạch sử dụng. Trong nhóm sử dụng AI, hơn một nửa dùng công cụ này để hỗ trợ viết.

Trước xu hướng này, một số nhà xuất bản đã bắt đầu xây dựng quy định về việc sử dụng AI, nhưng hiếm khi cấm hoàn toàn. Chẳng hạn, Hachette cho phép sử dụng AI trong một số trường hợp như hỗ trợ nghiên cứu mà không cần công khai, nhưng yêu cầu tác giả xác nhận tác phẩm là của mình. Trong khi đó, Penguin Random House cấm các công ty AI sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình nếu chưa được cho phép. Dù vậy, các quy định hiện vẫn còn mơ hồ và ít nhà xuất bản công khai cách kiểm tra việc sử dụng AI trong bản thảo.

Trong khi ngành xuất bản vẫn loay hoay tìm cách quản lý AI, nhiều tác giả lựa chọn duy trì quá trình sáng tác thuần túy của con người. Nick Harkaway, nhà văn khoa học viễn tưởng Anh và tự nhận là người yêu công nghệ, lo ngại việc phụ thuộc vào máy móc có thể làm suy giảm khả năng tư duy và gây tác động đến môi trường. Ông khẳng định không muốn AI làm thay công việc sáng tác của mình.