Sông Hồng - trục động lực mới mở rộng không gian phát triển Thủ đô

Hà Nội đang đứng trước một bước chuyển lớn trong cách tiếp cận với sông Hồng: từ một không gian chủ yếu được nhìn dưới góc độ phòng, chống lũ trở thành trục cảnh quan, sinh thái, giao thông và phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Theo định hướng điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, phạm vi nghiên cứu dài khoảng 40 km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với diện tích khoảng 11.418 ha. Khu vực này được định hướng hình thành một trục không gian xanh trung tâm gắn với văn hóa sáng tạo, đồng thời trở thành trục phát triển kinh tế - xã hội của Hà Nội.

Đưa đô thị "quay mặt vào sông"

Trong nhiều năm, hệ thống đê và hạ tầng thiếu đồng bộ khiến sông Hồng dù nằm giữa lòng Hà Nội nhưng chưa thực sự trở thành một phần của không gian phát triển đô thị. Quy hoạch mới đặt ra một cách tiếp cận khác: chuyển từ đô thị "quay lưng ra sông" sang "quay mặt vào sông".

Không gian hai bên sông được định hướng trở thành hành lang xanh với các công viên sinh thái, công viên chuyên đề, đường dạo, không gian cộng đồng, khu vui chơi, thể thao, văn hóa và du lịch. Hệ thống giao thông ven sông, cầu vượt sông, đường bộ, đường thủy và đường sắt đô thị cũng được định hướng kết nối thành mạng lưới liên hoàn, tăng khả năng tiếp cận giữa hai bờ và với các khu vực phát triển khác.

Đáng chú ý, an toàn phòng, chống lũ được xác định là nguyên tắc cốt lõi. Việc khai thác không gian phải tôn trọng địa hình tự nhiên, bảo đảm khả năng thoát lũ, không thu hẹp không gian thoát lũ và bảo đảm an toàn hệ thống đê điều.

Toàn bộ khu vực được tổ chức thành 3 phân đoạn với những chức năng khác nhau. Đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long ưu tiên tái thiết đô thị, cải tạo chỉnh trang làng xóm truyền thống, phát triển công viên sinh thái và thể dục thể thao. Đoạn từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì là khu vực trọng tâm, định hướng phát triển dịch vụ tài chính, thương mại, đổi mới sáng tạo. Đoạn từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở tập trung vào các cụm công viên, phát triển đô thị, dịch vụ thương mại, bảo tồn làng nghề Bát Tràng và các không gian nông nghiệp sinh thái.

Theo quy hoạch, khu vực có quy mô dân số dự báo khoảng 800.000-1,2 triệu người, mở ra một không gian đô thị mới giữa lòng Thủ đô.

Không chỉ là chuyện của những đại lộ và công viên

Một trong những vấn đề lớn nhất của quá trình tái thiết không gian sông Hồng là số phận của các khu dân cư, làng xóm lâu đời.

Phạm vi nghiên cứu hiện có khoảng 279.525 người sinh sống, với 123 công trình di tích. Trong số này có 1 di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích cấp quốc gia, 35 di tích cấp thành phố và 61 di tích chưa xếp hạng; ngoài ra còn có 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến.

Quy hoạch vì vậy không đặt mục tiêu "xóa đi làm lại", mà xác định rõ những khu vực phải di dời, những khu vực tái thiết và những làng xóm cần được bảo tồn, chỉnh trang.

Việc di dời được đặt ra đối với các làng không bảo đảm an toàn phòng, chống, thoát lũ; phần diện tích nằm trong phạm vi mở đường giao thông; các khu dân cư thuộc khu vực "phòng khách đô thị" hoặc nằm trong khu vực xây dựng các khu đô thị tái định cư, đô thị đa mục tiêu đã được chấp thuận chủ trương đầu tư. Trong khi đó, các làng nghề truyền thống, làng có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa được định hướng bảo tồn khu vực lõi và cải tạo, chỉnh trang có chọn lọc.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng của quy hoạch: phát triển đô thị không chỉ được đo bằng những công trình mới, mà còn bằng khả năng giữ lại ký ức, văn hóa và sinh kế của cộng đồng đã tồn tại bên dòng sông qua nhiều thế hệ.

Tái định cư phải đi trước một bước

Với những hộ dân phải di dời, Hà Nội đặt nguyên tắc ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng; đồng thời bảo đảm các khu tái định cư có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Người dân được ưu tiên tái định cư ngay trên địa bàn phường, xã nếu có quỹ đất phù hợp. Trường hợp không đủ quỹ đất, thành phố nghiên cứu bố trí tại khu vực lân cận với khoảng cách hợp lý, thuận lợi cho người dân tiếp tục làm việc, sản xuất, kinh doanh, học tập và duy trì các quan hệ cộng đồng. Các khu tái định cư được yêu cầu có hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ, gồm giao thông, trường học, cơ sở y tế, chợ dân sinh, không gian sinh hoạt cộng đồng và các điều kiện tạo sinh kế.

Theo rà soát của các sở, ngành và địa phương, quỹ đất tái định cư phục vụ giải phóng mặt bằng dự án dự kiến được bố trí khoảng 265 ha tại các khu vực cùng địa bàn hoặc lân cận. Đây là quỹ đất tiếp tục được rà soát, bổ sung, điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu tái định cư.

Chính sách bồi thường cũng được thiết kế theo hướng đặc thù. Đối với các trường hợp đủ điều kiện pháp lý, mức bồi thường bằng tiền về đất được áp dụng gấp 2 lần mức quy định. Người dân đồng thời được xem xét các chính sách hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh, đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm kiếm việc làm và hỗ trợ tái định cư theo quy định.

Đáng chú ý, việc bố trí tái định cư phải được hoàn thành trước khi có quyết định thu hồi đất. Thành phố cũng khẳng định chỉ thực hiện di dời, giải phóng mặt bằng các hộ dân khi đã bố trí nơi ở mới, đồng thời tiếp tục xem xét các chính sách cần thiết nhằm bảo đảm quyền lợi và tạo sự đồng thuận của người dân.

Nếu được triển khai đúng định hướng, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ không đơn thuần là một dự án giao thông hay chỉnh trang đô thị. Đây có thể trở thành một bước tái cấu trúc không gian phát triển của Hà Nội, đưa dòng sông vốn từng là ranh giới trở thành điểm kết nối giữa hai bờ, giữa quá khứ và tương lai.

Với tầm nhìn dài hạn và cách tiếp cận đồng bộ, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được kỳ vọng sẽ tạo nên một diện mạo mới cho không gian hai bên sông, đồng thời mở ra những dư địa phát triển mới cho Thủ đô. Khi cảnh quan, sinh thái, văn hóa, giao thông và các hoạt động kinh tế được kết nối hài hòa, sông Hồng sẽ trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hành trình xây dựng Hà Nội văn minh, hiện đại, xanh và bền vững