Sửa Luật An toàn, vệ sinh lao động - Bài 2: Vùng bảo vệ nào cho lao động phi chính thức?

Khi "đối tác" không hoàn toàn tự do

Đầu tháng 9/2026, nhiều tài xế Grab kêu gọi cùng tắt ứng dụng trong hai ngày 12 và 13/9 để phản ánh giá cước, các khoản phí và thu nhập thực nhận. Một tài xế cho biết thực hiện chuyến đi dài 18,53km nhưng số tiền nhận được chỉ 46.900 đồng, chưa tính xăng, bảo dưỡng, hao mòn phương tiện và thời gian di chuyển đến điểm đón. Đây là trường hợp cụ thể, không đại diện cho toàn bộ hoạt động trên nền tảng.

Những phản ánh này đặt vấn đề về cách tính giá, phí và phần thu nhập thực nhận của tài xế. Trong khi đó, Grab khẳng định vẫn đang đánh giá tình hình, lắng nghe phản hồi và xem xét các giải pháp hỗ trợ quyền lợi chính đáng của đối tác tài xế.

Một người được gọi là "đối tác", có quyền lựa chọn thời gian hoạt động, nhưng thu nhập lại phụ thuộc đáng kể vào cách nền tảng thiết lập giá, phân phối chuyến và tính các khoản phí thì mức độ độc lập của quan hệ đó đến đâu?

Dự án sửa đổi Luật An toàn, vệ sinh lao động đang bước vào giai đoạn hoàn thiện. Sau khi Chính phủ thông qua dự án tại Nghị quyết 275/NQ-CP ngày 17/9, ngày 23/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục cho ý kiến về dự án luật.

Đặt trong tiến trình sửa luật, câu chuyện tài xế công nghệ không chỉ là vấn đề giá cước hay chiết khấu. Nó đặt ra câu hỏi về vùng bảo vệ đối với những người làm việc không theo quan hệ lao động truyền thống, nhưng mức độ phụ thuộc vào một hệ thống tổ chức công việc lại ngày càng lớn.

Theo TS. Luật sư Đặng Văn Cường, pháp luật hiện hành không loại trừ người làm việc ngoài quan hệ lao động khỏi phạm vi bảo vệ về an toàn, vệ sinh lao động. Vấn đề nằm ở những mô hình mà ranh giới giữa "tự do" và "phụ thuộc" ngày càng khó xác định.

Vì vậy, không thể chỉ nhìn vào tên gọi "đối tác" hay hình thức của thỏa thuận. Cần xem ai phân phối công việc, ai kiểm soát hoặc quyết định giá, đặt ra tiêu chuẩn, đánh giá kết quả và kiểm soát quyền tiếp cận hệ thống.

Luật sư Cường viện dẫn, Khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động năm 2019 cũng đã đặt ra nguyên tắc: nếu thỏa thuận có việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì dù mang tên gọi khác, về bản chất vẫn có thể được xác định là hợp đồng lao động.

Tuy nhiên, không phải mọi quan hệ giữa nền tảng và người làm việc đều có thể hoặc cần được chuyển thành quan hệ lao động. Có người thực sự tự chủ, nhưng cũng có người phụ thuộc đáng kể vào hệ thống để có việc làm và thu nhập.

Theo luật sư Cường, vì thế cần chuyển trọng tâm từ câu hỏi "có phải người lao động hay không?" sang câu hỏi "ai đang kiểm soát công việc và ai có khả năng kiểm soát rủi ro?"

Ai kiểm soát công việc, ai gánh rủi ro?

Khoảng trống lớn nhất không hẳn nằm ở việc thiếu một quyền cụ thể, mà ở chỗ trách nhiệm bảo đảm an toàn được xác định thế nào khi người làm việc không có người sử dụng lao động theo cách truyền thống.

Trong quan hệ lao động thông thường, người sử dụng lao động có trách nhiệm nhận diện, đánh giá và kiểm soát các yếu tố nguy hiểm, có hại; tổ chức huấn luyện và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tai nạn. Nhưng với lao động phi chính thức, đặc biệt là người làm việc thông qua nền tảng số, trách nhiệm này không dễ dàng quy về một chủ thể.

Nếu người làm việc tự chịu chi phí phương tiện, thời gian và thu nhập biến động, nhưng việc phân phối công việc, tiêu chuẩn thực hiện hoặc quyền tiếp cận khách hàng lại nằm trong tay một hệ thống khác, thì rủi ro cũng không thể mặc nhiên đẩy toàn bộ về phía người trực tiếp làm việc.

Theo ông Nguyễn Huy Khánh, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP Hà Nội, lao động phi chính thức chiếm tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động, trong đó có tài xế xe công nghệ và người giúp việc gia đình. Nhóm này cần được nhìn nhận đầy đủ hơn về quyền lợi, nhất là khi thu nhập và việc làm phụ thuộc ngày càng nhiều vào các mô hình tổ chức mới.

Từ thực tế đó, vấn đề đặt ra với việc sửa luật không chỉ là bổ sung thêm một chế độ bảo hiểm hay một khoản hỗ trợ. Quan trọng hơn là xác định đúng chủ thể có trách nhiệm phòng ngừa rủi ro trong từng mô hình làm việc.

Nếu một bên kiểm soát việc phân phối công việc, tiêu chuẩn an toàn, quy trình hoặc điều kiện để người làm việc tiếp tục hoạt động, thì trách nhiệm đối với những rủi ro mà hệ thống đó tạo ra cũng cần được xem xét tương ứng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy cách tiếp cận này đang được đặt ra ở một số nước. Theo TS. Luật sư Đặng Văn Cường, Malaysia đã ban hành Luật Người lao động nền tảng (Gig Workers Act 2025 - Act 872), có hiệu lực từ ngày 31/3/2026. Luật xác lập quyền của lao động nền tảng và đặt nghĩa vụ nhất định đối với nhà cung cấp nền tảng, trong đó có các yêu cầu liên quan đến quản lý, an toàn và bảo vệ người làm việc.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm được đặt vào cả chủ thể tổ chức và kiểm soát nền tảng, thay vì chỉ dừng ở việc xác định người làm việc có phải là "người lao động" theo quan hệ lao động truyền thống hay không.

Đây cũng là vấn đề đặt ra với việc sửa Luật An toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam: khi một chủ thể có khả năng kiểm soát công việc và rủi ro, trách nhiệm bảo đảm an toàn không thể chỉ đặt lên người trực tiếp làm việc.