Sức mạnh của lời khen đúng lúc trong gia đình

Trong gia đình, khi lời khen xuất hiện đúng lúc và xuất phát từ sự ghi nhận chân thành, sẽ khiến người được khen vui hơn và giúp họ có thêm niềm tin để trưởng thành.

"Mẹ không ngờ con lại làm được!"

Năm lớp 9, Duy Minh từng có một khoảng thời gian học hành sa sút. Cậu vốn là học sinh khá, nhưng bước vào tuổi dậy thì, Minh bắt đầu dành nhiều thời gian cho điện thoại, kết quả học tập giảm sút. Mỗi lần Minh nhận điểm kém, bố mẹ lại sốt ruột than thở: Con cứ thế này thì thi vào đâu? Nhìn bạn Kim Anh, bạn Hà Phương mà học. Con phải cố lên chứ! Những câu nói ấy xuất phát từ lo lắng của bố mẹ nhưng với Minh, chúng dần trở thành cảm giác mình kém cỏi.

Một lần, trước kỳ thi học kỳ, Minh chủ động lập thời gian biểu và kiên trì thực hiện. Kết quả chưa xuất sắc, nhưng điểm Toán của em tăng từ 6 lên 7,5. Xem bài kiểm tra, mẹ bảo em: Điểm chưa phải điều quan trọng nhất. Mẹ vui vì con đã tự mình cố gắng và không bỏ cuộc. Mẹ không ngờ con lại làm được như vậy! Minh kể rằng đó là lần đầu tiên sau một thời gian dài em cảm thấy bố mẹ nhìn thấy nỗ lực của mình, chứ không chỉ nhìn vào điểm số. Từ đó, cậu bắt đầu chủ động học hơn.

Nhiều năm sau, khi đã đi làm, Minh vẫn nhớ câu nói ấy. Có lẽ mẹ Minh không biết, nhưng lúc đó chỉ một câu khen của mẹ khiến Minh nghĩ: "À, mình có thể làm được" và em bắt đầu tin vào bản thân hơn.

Câu chuyện của Minh cho thấy một điều tưởng như đơn giản: đôi khi người thân không cần chúng ta đưa ra một lời khuyên hay một bài giảng. Họ chỉ cần được nhìn thấy và ghi nhận đúng lúc.

Khen đúng sự việc thay vì chỉ khen kết quả

Lời khen có giá trị nhất không phải là những câu khẳng định mà là sự ghi nhận cụ thể. Một đứa trẻ đưa cho mẹ bức tranh. Thay vì nói "Con vẽ đẹp quá!", cha mẹ có thể nói: "Bố mẹ thấy con đã rất kiên nhẫn để hoàn thành bức tranh này!" thì người con được khích lệ. Một người chồng sau ngày làm việc trở về vẫn tranh thủ sửa chiếc vòi nước bị hỏng. Người vợ nói: "Em biết hôm nay anh rất mệt nhưng anh vẫn để ý đến việc trong nhà. Cảm ơn anh!" thì chồng sẽ tiếp tục muốn chăm sóc nhà mình. Một người vợ sau nhiều năm chăm sóc gia đình bắt đầu học thêm một kỹ năng mới. Người chồng có thể nói: "Anh thấy em rất nghiêm túc với điều em muốn làm. Anh tin em sẽ tiến bộ từng bước!" thì cô ấy sẽ vui…

Điểm chung của những lời nói ấy là nó không tâng bốc, nó chỉ ra điều cụ thể đáng được ghi nhận. Khi một người được khen vì sự chăm chỉ, họ hiểu rằng nỗ lực của mình có ý nghĩa. Khi được ghi nhận vì sự tử tế, họ có thêm động lực để tiếp tục tử tế. Khi được công nhận vì khả năng tự giải quyết vấn đề, họ dần hình thành sự tự tin và tính chủ động.

Người lớn cũng cần được khen đúng lúc

Chị Thanh Hương, 45 tuổi, chia sẻ, sau hơn 20 năm kết hôn, điều chị nhớ nhất không phải những món quà đắt tiền chồng tặng mà là một câu nói rất bình thường. Hôm đó, chị vừa hoàn thành một dự án lớn, về nhà muộn, mệt mỏi và than rằng mình đã làm không tốt. Chồng chị chỉ nói: "Anh thấy em đã cố gắng rất nhiều. Anh tự hào về em!". Chị bảo, mình đã nghe rất nhiều lời động viên trong công việc, nhưng câu nói ấy của chồng có sức nặng đặc biệt. Chị không cần phải chứng minh mình thành công mới được anh yêu thương. Đừng mặc định rằng người thân "biết rồi nên không cần nói". Biết là một chuyện. Được nghe thấy lại là một chuyện khác.

Không phải lời khen nào cũng tạo ra tác động tích cực. Nếu trẻ làm bài được điểm cao và lần nào cha mẹ cũng chỉ nói "Con thông minh quá!", trẻ có thể dần coi thông minh là một phẩm chất cố định. Khi gặp bài khó, trẻ dễ lo sợ mình không còn "thông minh" nữa. Cha mẹ nên chuyển sang ghi nhận quá trình: Con đã dành thời gian ôn lại phần mình chưa hiểu; Con gặp bài khó nhưng vẫn cố gắng làm đến cùng… Cách nói này giúp trẻ hiểu rằng sự tiến bộ đến từ quá trình học hỏi và nỗ lực.

Giữa vợ chồng, lời khen cần tránh trở thành công cụ để lấy lòng hoặc che giấu vấn đề. Một lời ghi nhận chân thành có thể đi cùng một lời trao đổi thẳng thắn: "Em rất trân trọng việc anh đã chủ động chăm con hôm nay. Nhưng em cũng muốn hai vợ chồng thống nhất cách dạy con để lần sau mình cùng làm tốt hơn".

Khen đâu phải là bỏ qua khuyết điểm. Khen đúng là nhìn thấy điều tốt để từ đó cùng nhau sửa điều chưa tốt.

Hãy tạo "văn hóa ghi nhận" trong gia đình

Một gia đình bình an là nơi các thành viên cảm nhận được giá trị của mình ngay cả khi họ mắc lỗi. Có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Trước khi đi ngủ, cha mẹ nói với con một điều mình ghi nhận trong ngày. Vợ chồng dành vài phút để nói lời cảm ơn nhau thay vì chỉ nhắc những việc chưa hoàn thành.Khi ông bà giúp chăm cháu, con cái nói lời cảm ơn thay vì coi đó là trách nhiệm đương nhiên của cha mẹ. Khi con thất bại, thay vì hỏi ngay "Tại sao con lại làm thế?", hãy thử hỏi: "Con đã cố gắng ở điểm nào?". Và khi chính mình làm được một điều đáng tự hào, mỗi người cũng nên cho phép bản thân đón nhận lời khen mà không ngại ngùng.

Gia đình là nơi con người học cách nhìn nhận bản thân qua ánh mắt của những người gần gũi nhất. Một đứa trẻ thường xuyên được nhìn nhận bằng sự tin tưởng có thể lớn lên với cảm giác mình có giá trị. Một người trưởng thành được bạn đời ghi nhận sẽ có thêm năng lượng để bước qua những áp lực của cuộc sống.

Lời khen có thể thay đổi cách một người nhìn về chính mình. Và đôi khi, đó chính là món quà âm thầm mà các thành viên trong gia đình có thể trao cho nhau mỗi ngày.