Tháo gỡ "nút thắt" giải ngân đầu tư công: Áp lực lớn từ mục tiêu tăng trưởng

Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến hết tháng 4/2026, tổng vốn đầu tư công giải ngân đạt hơn 144.282 tỷ đồng, tương đương 14,2% kế hoạch Chính phủ giao. Trong đó, vốn ngân sách Trung ương đạt 10,7%, còn ngân sách địa phương đạt 16,2%. Đây là mức có cải thiện so với cùng kỳ một số năm trước, nhưng vẫn thấp so với yêu cầu khi tổng quy mô vốn năm nay lên tới khoảng 1,08 triệu tỷ đồng – mức cao nhất từ trước đến nay do Quốc hội phê duyệt.

Đáng chú ý, xét về khâu phân bổ vốn - vốn được xem là điều kiện tiên quyết để triển khai – tiến độ thực hiện nhìn chung đã đạt tỷ lệ cao. Cụ thể, đến hết tháng 4/2026, các bộ, cơ quan trung ương và địa phương đã phân bổ chi tiết kế hoạch đầu tư vốn năm 2026 cho danh mục nhiệm vụ, dự án với tổng số 980.550,8 tỷ đồng, trong đó vốn ngân sách Trung ương là 327.321,9 tỷ đồng và vốn ngân sách địa phương là 653.228,9 tỷ đồng.

Nếu loại trừ phần vốn cân đối ngân sách địa phương giao tăng thêm, tổng số vốn đã phân bổ chi tiết đạt 967.224,93 tỷ đồng, tương đương 95,44% kế hoạch được giao. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 46.218,5 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết, thuộc 14 bộ, cơ quan trung ương và 17 địa phương, chiếm 4,56% kế hoạch. Điều này cho thấy dù "đầu vào" về phân bổ vốn cơ bản đã hoàn tất, nhưng vẫn còn một bộ phận chưa thực sự chủ động, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai.

Không chỉ chậm ở tổng thể, tiến độ giải ngân còn thể hiện sự phân hóa rõ rệt giữa các đơn vị. Tính đến hết tháng 4/2026, có 8 bộ, cơ quan và 16 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân từ mức bình quân chung cả nước trở lên, bao gồm những đơn vị như Ngân hàng Chính sách xã hội, Tổng công ty đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam, Bộ Quốc phòng, Bộ Công Thương cùng nhiều địa phương như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Nguyên hay Khánh Hòa.

Bên cạnh đó, còn 27 bộ, cơ quan và 18 địa phương có tỷ lệ giải ngân dưới bình quân chung cả nước, Trong đó, một số bộ, cơ quan có tỷ lệ giải ngân dưới 1% và chưa giải ngân gồm: Kiểm toán Nhà nước; Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; Thanh tra Chính phủ; Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Bộ Dân tộc và Tôn giáo; Đài Tiếng nói Việt Nam; Đài Truyền hình Việt Nam; Ngân hàng Phát triển Việt Nam; Liên minh Hợp tác xã Việt Nam…

Thực tế này cho thấy cùng một cơ chế, cùng nguồn lực nhưng hiệu quả thực thi lại phụ thuộc rất lớn vào năng lực tổ chức và mức độ quyết liệt của từng đơn vị. Nói cách khác, "điểm nghẽn" không hoàn toàn nằm ở chính sách mà nằm ở khâu triển khai.

Các nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân chậm tiếp tục lặp lại qua nhiều năm, trong đó nổi bật nhất vẫn là công tác giải phóng mặt bằng. Những vướng mắc liên quan đến xác định nguồn gốc đất, đơn giá bồi thường và phương án tái định cư khiến nhiều dự án, kể cả dự án trọng điểm, không thể triển khai đúng kế hoạch.

Bên cạnh đó, biến động thị trường vật liệu xây dựng - từ thiếu nguồn cung đến giá tăng cao so với dự toán - đã làm phát sinh chi phí, buộc phải điều chỉnh hợp đồng, kéo dài thời gian thực hiện. Không chỉ yếu tố khách quan, các hạn chế nội tại cũng bộc lộ rõ khi việc lập kế hoạch ở một số nơi chưa sát thực tế, chất lượng chuẩn bị đầu tư còn thấp, dẫn đến phải điều chỉnh dự án hoặc hoàn trả vốn, làm gián đoạn tiến độ. Đồng thời, năng lực của một bộ phận chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi ở cấp cơ sở, tình trạng thiếu cán bộ chuyên trách, kiêm nhiệm nhiều việc vẫn khá phổ biến.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính nhấn mạnh yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận, trong đó trọng tâm là phát huy vai trò người đứng đầu và siết chặt kỷ luật thực thi. Các bộ, ngành và địa phương được yêu cầu khẩn trương phân bổ chi tiết toàn bộ kế hoạch vốn năm 2026; những trường hợp chậm phải báo cáo rõ nguyên nhân, xác định trách nhiệm cụ thể của tập thể và cá nhân để xử lý.

Đây là điểm mới mang tính quyết liệt hơn so với trước, khi trách nhiệm không còn dừng ở mức tập thể chung chung mà được cá nhân hóa rõ ràng. Song song với đó, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về giải phóng mặt bằng, ổn định nguồn cung vật liệu, kiểm soát chi phí và đẩy nhanh tiến độ thi công cũng được yêu cầu triển khai đồng bộ.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, xử lý nghiêm các trường hợp thiếu trách nhiệm hoặc gây cản trở tiến độ dự án, đồng thời củng cố nguồn nhân lực, đặc biệt tại cấp xã, phường và các địa bàn khó khăn. Cùng với đó, việc số hóa dữ liệu giải ngân và áp dụng hệ thống theo dõi bằng KPI được xem là công cụ quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch, giúp cơ quan quản lý giám sát tiến độ theo thời gian thực và tạo áp lực cải thiện hiệu quả giữa các đơn vị.

Ở góc độ rộng hơn, giải ngân đầu tư công không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của ngân sách mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh khu vực tư nhân và xuất khẩu còn đối mặt nhiều thách thức, đầu tư công đóng vai trò "vốn mồi" để kích hoạt các nguồn lực xã hội. Nếu tiến độ giải ngân tiếp tục chậm, hiệu ứng lan tỏa sẽ bị hạn chế, từ đó ảnh hưởng đến khả năng đạt mục tiêu tăng trưởng đã đề ra.

Thực tế cho thấy, vấn đề của đầu tư công hiện nay không nằm ở việc thiếu vốn mà nằm ở cách sử dụng vốn. Khi các "nút thắt" về thể chế thực thi, chất lượng chuẩn bị dự án và trách nhiệm cá nhân chưa được tháo gỡ triệt để, thì dù quy mô vốn có tiếp tục tăng, hiệu quả mang lại vẫn khó đạt kỳ vọng. Ngược lại, nếu cải thiện được những điểm nghẽn này, đầu tư công sẽ tiếp tục là công cụ điều tiết và thúc đẩy tăng trưởng mạnh mẽ trong giai đoạn tới.