Bài 1: 

THẾ GIỚI TRONG KỶ NGUYÊN THIÊN TAI CỰC ĐOAN

Giai đoạn 2024-2025 đánh dấu một bước ngoặt đáng báo động của biến đổi khí hậu toàn cầu: Thiên tai gia tăng không chỉ về tần suất, cường độ, mà còn về mức độ dị thường và khó dự báo. Bão tăng cấp chỉ trong vài giờ, mưa cực đoan gây lũ quét trên diện rộng, hạn hán kéo dài rồi lại lũ lớn ập tới… Tất cả đang cho thấy thế giới đã bước vào một "kỷ nguyên khí hậu mới" với các trạng thái cực đoan trở thành thường trực. Trong bức tranh ấy, phụ nữ và trẻ em là những nhóm người chịu tác động nặng nề nhất.

Năm 2025 chuẩn bị khép lại cũng là dịp để chúng ta nhìn nhận, đánh giá lại toàn bộ diễn biến phức tạp nêu trên.

"Điểm danh" những thảm họa thiên tai ở các châu lục

Năm 2025 ghi nhận chuỗi thảm họa thiên nhiên khốc liệt với tổng thiệt hại ước tính khoảng 135 tỷ USD trên toàn cầu (theo Viện nghiên cứu Swiss Re, Thụy Sĩ). Tại châu Á, trận động đất 7,7 độ Richter ở Myanmar lan chấn sang Thái Lan, Ấn Độ, Trung Quốc, gây thiệt hại khoảng 11 tỷ USD và ảnh hưởng đến khoảng 17 triệu người. Bên cạnh đó, một loạt quốc gia Đông và Nam Á như Hàn Quốc, Pakistan phải gồng mình trước lũ lớn, sạt lở đất và cháy rừng kéo dài.

Châu Mỹ cũng không nằm ngoài vòng xoáy dữ dội đó. Nhiều bang của Mỹ như California, Florida hứng chịu cháy rừng liên tục; trong khi khu vực Nam Mỹ ghi nhận hơn 18.000 điểm cháy tại Argentina, Chile, Colombia, thiêu rụi hơn 6 triệu ha rừng. Hệ quả là năng suất nông nghiệp bị sụt giảm nghiêm trọng, hệ sinh thái mất cân bằng, hàng triệu người mất sinh kế.

Ở châu Âu, sóng nhiệt liên tiếp diễn ra, làm vỡ các kỷ lục nắng nóng tại Pháp, Tây Ban Nha, Hy Lạp… Ước tính, riêng các đợt nắng nóng này đã khiến từ 4.700 đến hơn 16.500 ca tử vong liên quan đến nhiệt, chủ yếu là người cao tuổi, người mắc bệnh nền và các nhóm dễ tổn thương.

Nhìn rộng toàn cảnh, các sự kiện thiên tai này không xuất hiện rời rạc. Chúng kết nối với nhau trong một xu thế: khí hậu toàn cầu đang nóng hơn, cực đoan hơn, và khó lường hơn.

Kịch bản được khoa học cảnh báo từ lâu

Thực tế, chuỗi sự kiện cực đoan này không hề "bất ngờ" với giới khoa học. Các báo cáo về biến đổi khí hậu đã nhiều lần cảnh báo: nếu nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng, thiên tai sẽ trở nên thường xuyên và khốc liệt hơn - và điều đó đang diễn ra.

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) nhận định năm 2025 có thể là năm nóng thứ hai hoặc thứ ba trong lịch sử, ngay sau khi năm 2024 được ghi nhận là năm nóng nhất. Nhiệt độ trung bình gần bề mặt Trái đất trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 8/2025 cao hơn khoảng 1,42°C so với mức trung bình thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900). Hồ sơ của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) cũng cho biết nhiệt độ toàn cầu hiện ấm hơn khoảng 1,47°C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Con số tưởng như "nhỏ" đó thực chất là một cú dịch chuyển lớn trong hệ thống khí hậu. Nhiệt độ tăng đã làm thay đổi "điểm cân bằng" của nhiều cấu trúc khí hậu, khiến các hiện tượng cực đoan như: Sóng nhiệt, mưa kỷ lục, mực nước biển dâng… xuất hiện với tần suất và cường độ dày hơn trước rất nhiều.

Cũng theo NASA, với mỗi 1°C tăng thêm của nhiệt độ toàn cầu, không khí có thể giữ nhiều hơn khoảng 7% hơi ẩm. Nói một cách dễ hiểu, bầu khí quyển "no nước" hơn, khiến các trận mưa khi trút xuống sẽ dồn dập, dữ dội, dễ trở thành mưa cực đoan. Các đợt mưa như vậy không chỉ làm tăng lượng mưa trung bình, mà còn làm gia tăng đáng kể số lần xảy ra lũ quét, ngập úng nhanh, sạt lở đất trên diện rộng.

Đáng lo hơn, biến đổi khí hậu còn tương tác với các chu kỳ khí hậu tự nhiên như El Niño - La Niña (ENSO), khuếch đại chúng và làm chúng biến dạng. Sự chuyển pha bất định, nền nhiệt cao kéo dài đã khiến chuỗi 26 tháng liên tiếp từ tháng 6/2023 đến tháng 8/2025 đều phá vỡ kỷ lục nhiệt độ. Hệ quả là các vùng vốn quen với khí hậu tương đối ổn định nay trở nên "khó đoán": Nơi từng khô hạn có thể bất ngờ hứng lũ lớn, nơi vốn mưa nhiều lại rơi vào hạn hán nghiêm trọng. Việc dự báo thời tiết và quản trị rủi ro thiên tai vì thế càng thêm thách thức.

Đông Nam Á là tâm điểm rủi ro khí hậu

Các báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) và Báo cáo về tình hình biến đổi khí hậu của ASEAN (ASCCR) đều thống nhất: Đông Nam Á là một trong những "điểm nóng" rủi ro khí hậu hàng đầu thế giới. Đường bờ biển dài, mật độ dân cư tập trung ở vùng ven biển và các đồng bằng châu thổ, cùng với sinh kế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và tài nguyên nước, khiến khu vực này đặc biệt dễ tổn thương trước mực nước biển dâng, bão mạnh, lũ lụt, hạn hán và xâm nhập mặn.

Việt Nam thuộc khu vực Đông Nam Á là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng thiên tai nặng nề nhất trong khu vực. Nằm trong vành đai gió mùa Đông Nam Á, với đường bờ biển dài hơn 3.260 km, địa hình đa dạng, nhiều vùng đồng bằng thấp, nước ta thường xuyên hứng chịu bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, sạt lở, xâm nhập mặn… Theo thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thiên tai năm nay bất thường. Thống kê chưa đầy đủ cho thấy, thiệt hại kinh tế khoảng 35.000 tỷ đồng (1,3 tỷ USD), làm giảm 0,2% GDP của Việt Nam, đồng thời cướp đi sinh mạng của hàng trăm người và làm hàng nghìn hộ gia đình lâm vào khó khăn chồng chất.

Không chỉ là những con số thiệt hại, đây còn là lời nhắc nhở rằng Việt Nam đang ở tuyến đầu của cuộc khủng hoảng khí hậu toàn cầu. Điều đó đòi hỏi một cách tiếp cận mới: Từ quy hoạch phát triển đến hệ thống cảnh báo, từ ứng phó khẩn cấp đến phục hồi và thích ứng dài hạn.

Phụ nữ và trẻ em chịu tác động nặng nề

Theo Cơ quan Liên hợp quốc vì Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women), biến đổi khí hậu gây hậu quả nặng nề nhất cho các nhóm dân cư nghèo, trong đó phụ nữ chiếm tới khoảng 70%. Ở nhiều quốc gia đang phát triển, phụ nữ chiếm khoảng 65% lực lượng lao động trong nông nghiệp - lĩnh vực dễ bị tổn thương đặc biệt trước thiên tai.

Do chủ yếu sản xuất ở quy mô nhỏ, tự cung tự cấp, phụ nữ nông thôn dễ bị mất trắng sinh kế khi bão lũ cuốn trôi mùa màng hoặc khi ngư trường bị tàn phá. Họ không chỉ mất đi nguồn thu nhập chính, mà còn phải gánh thêm trách nhiệm chăm lo gia đình trong điều kiện thiếu thốn lương thực, nước sạch, dịch vụ y tế.

Tại các khu sơ tán, phụ nữ và trẻ em gái đối mặt đồng thời nhiều rủi ro: Điều kiện vệ sinh kém, thiếu dịch vụ sức khỏe sinh sản, nguy cơ bị bạo lực và xâm hại tăng cao. Các nhóm phụ nữ khuyết tật, người di cư, cộng đồng LGBTQIA+ càng dễ rơi vào "vùng mờ" của chính sách, ít được tiếp cận hỗ trợ nhưng lại chịu nhiều định kiến và rào cản.

Theo Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), thiên tai kéo dài còn kéo theo những hệ lụy dài hạn như gia tăng tảo hôn, coi đó như một "biện pháp sinh tồn" của các gia đình nghèo, vô tình đẩy các bé gái vào vòng xoáy bạo lực và tước đi cơ hội học tập, phát triển. Trong khi đó, phụ nữ lại thường ít có tiếng nói trong các tiến trình ra quyết định về tái thiết, từ quy hoạch nhà ở an toàn đến phân bổ nguồn lực phục hồi.

Những thực tế này cho thấy: Nếu không nhìn nhận đầy đủ góc độ giới trong ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu, các chiến lược phòng chống thiên tai sẽ khó đạt hiệu quả bền vững, và càng khoét sâu bất bình đẳng hiện hữu.

Không thể đảo ngược nhưng có thể giảm thiểu

Thế giới đã thực sự bước vào kỷ nguyên thiên tai dị thường. Những gì đang diễn ra tại Việt Nam chỉ là một phần trong bức tranh lớn của biến đổi khí hậu toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres cảnh báo: "Mỗi năm nhiệt độ vượt quá 1,5°C sẽ giáng những đòn mạnh vào các nền kinh tế, làm sâu sắc thêm bất bình đẳng và gây ra những thiệt hại không thể đảo ngược. Chúng ta phải hành động ngay bây giờ, với tốc độ và quy mô lớn, để khiến việc vượt ngưỡng này nhỏ nhất, ngắn nhất và an toàn nhất có thể và đưa nhiệt độ trở lại dưới 1,5°C trước khi kết thúc thế kỷ".

Đó không chỉ là lời cảnh báo, mà là lời thúc giục nhân loại phải nhìn xa, nghĩ rộng và hành động kịp thời: Vừa tái thiết sau thiên tai, vừa giảm thiểu những nguyên nhân gốc rễ của biến đổi khí hậu. Và trong mọi nỗ lực ấy, việc nhận diện, lắng nghe và giải quyết những thách thức đặc thù mà phụ nữ và trẻ em phải đối mặt là điều kiện không thể thiếu để quá trình phục hồi thực sự công bằng, bao trùm và bền vững.

LINH BÙI

(Còn nữa)