Thúc đẩy thay đổi chính sách tài khóa vì bình đẳng giới và phát triển bao trùm

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số và đối mặt với mức sinh giảm sâu. Sự kiện quy tụ các đại diện từ các Ủy ban của Quốc hội, Bộ Tài chính cùng các chuyên gia quốc tế nhằm xây dựng cách làm mới về phân bổ ngân sách nhà nước trước những thách thức nhân khẩu học hiện nay.

Bình đẳng giới không phải là "chi phí" mà là "đầu tư"

Một trong những thông điệp mạnh mẽ nhất tại hội thảo là việc thay đổi tư duy trong quản lý tài chính. Thay vì coi bình đẳng giới là một gánh nặng an sinh xã hội, các chuyên gia khẳng định đây là một khoản đầu tư chiến lược cho hạ tầng xã hội và con người.

Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam, nhận định: "Việt Nam đang ở trong kỷ nguyên vươn mình. Khi ngân sách nhà nước đầu tư đúng và đủ cho phụ nữ, cho hệ thống chăm sóc và các dịch vụ xã hội thiết yếu, quốc gia sẽ thu được 'lợi tức kép': Vừa nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, vừa củng cố nền tảng tăng trưởng dài hạn trong bối cảnh già hóa dân số".

Đồng quan điểm này, GS.TS. Nguyễn Thành Hiếu, Phó Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh: "Ngân sách có trách nhiệm giới không phải là chia nhỏ nguồn lực, cũng không làm gia tăng gánh nặng tài khóa. Đó là cách chi tiêu thông minh, dựa trên bằng chứng. Trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh bậc nhất thế giới và mức sinh giảm sâu, tài chính công có trách nhiệm giới được thực thi đúng sẽ đóng vai trò là 'bà đỡ' cho duy trì mức sinh thay thế, đảm bảo tăng trưởng bền vững cho tương lai của đất nước".

Nhận diện những "nút thắt" từ thực tiễn đến chính sách

Dù Việt Nam đã có nền tảng pháp lý khá tốt nhưng các đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều tồn tại khi phần lớn quy định hiện nay mới dừng ở mức gián tiếp và thiếu vắng các đánh giá tác động cụ thể. GS.TS Hoàng Văn Cường, đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, nguyên Phó hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, lưu ý rằng dù hầu hết các chính sách đã có quy định về ưu tiên bình đẳng giới trong Luật Ngân sách nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều khoảng trống. 

Ông chia sẻ: "Chi phí phân bổ ngân sách thường xuyên chưa có căn cứ giới. Chưa tính đến các khoản chi riêng cho nữ như ngày kỷ niệm, tập huấn. Tiêu chí đánh giá khi lựa chọn, phê duyệt chủ trương đầu tư các dự án đầu tư công chưa có căn cứ giới, ngoài một số dự án tài trợ vốn quốc tế có kèm điều kiện giới".

Sự thiếu hụt về dữ liệu thống kê và tiêu chí đo lường cũng là một rào cản lớn, khiến các báo cáo giám sát thường chỉ kết luận chung chung là "không tác động" hoặc "tác động tích cực" mà không có minh chứng cụ thể. Một nghịch lý khác được nêu ra là trong khi các dự án hạ tầng "cứng" như đường sá, cầu cống thường được giải ngân thuận lợi, thì các khoản đầu tư cho "hạ tầng mềm" như sinh kế cho phụ nữ lại gặp nhiều rào cản.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Đỗ Thành Trung nêu quan điểm: "Giới không chỉ là phụ nữ mà phải đặt trong tình hình phát triển trong bối cảnh chung của sự phát triển. Chúng ta không nên chỉ nhắm đến một đối tượng. Chúng ta phải xác định làm cho ai, như thế nào và ở đâu".

Tiếp nối các thảo luận về khơi thông nguồn lực, bà Phạm Thúy Chinh, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, Phó Chủ tịch Nhóm nữ Đại biểu Quốc hội khóa XV, đã đưa ra góc nhìn trực diện từ thực tiễn lập pháp và giám sát ngân sách: "Chính sách tài khóa có trách nhiệm giới không phải là một đặc quyền hay sự ưu tiên mang tính hình thức dành cho phụ nữ. Nếu không có thước đo định lượng, chính sách sẽ rất khó đi vào cuộc sống.

Những kiến nghị mang tính đột phá cho tương lai

Để tháo gỡ những nút thắt này, các đại biểu đã tập trung thảo luận về việc thiết kế lại hệ thống thuế và chi tiêu công nhằm chia sẻ gánh nặng chăm sóc gia đình với phụ nữ. Cụ thể, GS.TS Hoàng Văn Cường đề xuất: "Bổ sung tiêu chí tỷ lệ nữ vào tiêu chí phân bổ ngân sách chi thường xuyên. Đưa tiêu chí đánh giá vào lựa chọn ưu tiên phê duyệt chủ trương. Tăng mức giảm trừ gia cảnh trẻ dưới 18 tuổi, tức là giảm trừ người lao động và giảm VAT sản phẩm chuyên dùng riêng cho phụ nữ".

Về mặt thể chế, các chuyên gia thống nhất rằng cần đưa đánh giá tác động giới trở thành tiêu chí bắt buộc trong phê duyệt dự án đầu tư công. GS.TS Lê Quang Cảnh - Viện Phát triển Bền vững và Khoa Kế hoạch và Phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân. nhấn mạnh: "Luật quy định ưu tiên đảm bảo bình đẳng giới, vậy ưu tiên như thế nào, phải cụ thể hóa, phải có thông tư hướng dẫn cụ thể. Cần hệ thống tiêu chí đánh giá. Điều này tốt cho việc thống kê đánh giá và phải tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan".

Cuối cùng, để chính sách không còn "mơ hồ", bà Caroline Nyamayemombe khẳng định: "Để trả lời thỏa đáng bài toán về hiệu quả thực thi, chúng ta cần một hệ thống dữ liệu thống kê nhạy cảm giới chuẩn xác thay vì những định hướng chính sách mang tính cảm tính. Trong kỷ nguyên mới, ngân sách không chỉ dừng lại là một bảng phân bổ nguồn lực tài chính đơn thuần; nó phải được xem là một công cụ quản trị chiến lược, nơi dữ liệu đóng vai trò 'xương sống' để đo lường và định chuẩn hiệu quả của mọi nỗ lực phát triển".