Thuốc lá thế hệ mới: Phía sau vẻ ngoài “bắt mắt” là nguy cơ tàn phá sức khỏe

Theo các báo cáo từ Tổ chức Giám sát Ngành công nghiệp Thuốc lá Toàn cầu (STOP), không chỉ dừng lại ở thuốc lá điếu, nhiều năm gần đây, các tập đoàn đa quốc gia đã và đang tích cực mở rộng hệ sinh thái các sản phẩm nicotine. Họ khai thác tối đa tâm lý tò mò, thích thể hiện bản thân, khẳng định phong cách và chuộng công nghệ của thanh thiếu niên thông qua các chiến thuật trọng tâm sau:

- Ngụy trang bằng kiểu dáng hiện đại: Các thiết bị được tạo hình nhỏ gọn, tinh xảo như USB, thỏi son, hộp kẹo hay túi ngậm nhỏ đặt dưới môi. Sự kín đáo này giúp người trẻ dễ dàng qua mắt gia đình, nhà trường và tạo cảm giác đây chỉ là một món phụ kiện phong cách hay vật dụng tiêu dùng hàng ngày.

- "Bọc đường" chất gây nghiện bằng hương vị: Hàng chục nghìn mùi hương từ trái cây, kẹo ngọt đến trà sữa, bạc hà được thêm vào nhằm che giấu vị đắng khó chịu nguyên bản của nicotine. Mùi hương dễ chịu đánh lừa giác quan, làm suy giảm nhận thức về rủi ro và biến một chất gây nghiện độc hại trở nên thân thuộc, vô hại.

- Lợi dụng không gian số: Sản phẩm xuất hiện dày đặc trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook, Instagram thông qua hình thức review (đánh giá sản phẩm/chia sẻ trải nghiệm sử dụng) hoặc unboxing (khui/đập hộp sản phẩm) của các KOC/KOL (người tiêu dùng có ảnh hưởng). Việc tiếp thị biến tướng và kinh doanh trực tuyến giúp sản phẩm tiếp cận trực tiếp từng thanh thiếu niên, từng bước "bình thường hóa" hành vi sử dụng nicotine trong môi trường học đường.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định: Mọi hình thức sử dụng thuốc lá và nicotine đều có hại và không có loại thuốc lá nào là an toàn. Dù khác nhau về cơ chế hoạt động, thành phần hay mức độ phơi nhiễm hóa chất, các sản phẩm này đều chứa đựng nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Nhiều nguy hại từ thuốc lá điện tử

Nicotin trong thuốc lá điện tử (TLĐT) gây nghiện mạnh và các tác hại cấp tính như tăng nhịp tim, tăng huyết áp và thậm chí là đổ mồ hôi, buồn nôn và tiêu chảy trong những trường hợp nghiêm trọng. Tiếp xúc với nicotine trong thời kỳ vị thành niên gây các tác hại lâu dài khác, bao gồm giảm khả năng kiểm soát xung động, suy giảm khả năng chú ý và nhận thức, rối loạn nhận thức.

TLĐT cũng chứa các chất độc hại như aceton, acrolein, acet-aldehyde, formaldehyde, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC), hydrocacbon thơm đa vòng (PAHs), nitrosamine, và kim loại (nồng độ chì, crom, niken và fomandehit được tìm thấy trong một số khói của một số sản phẩm TLĐT ở mức bằng và cao hơn thuốc lá điếu thông thường).

Thực tế cho thấy, TLĐT và kể cả một số loại thuốc lá nung nóng mới phát sinh, có sử dụng nhiều hương liệu, hóa chất không phải là từ nguyên liệu lá thuốc lá điếu thông thường. Nguyên liệu phối trộn nhiều loại thành phần khác nhau nên có thể bị lợi dụng để sử dụng ma túy. Thông qua việc phối trộn, người sử dụng có thể tự ý tăng tỷ lệ nicotine quá mức hoặc thêm ma túy và các chất gây nghiện khác vào để sử dụng mà khó bị phát hiện.

Shisha chứa nhiều chất độc

Khói shisha có độc tính. Các phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy khói shisha chứa các chất gây ung thư (bao gồm nitrosamine như trong thuốc lá điếu, hydrocarbon thơm đa vòng, formaldehyde và benzene), cùng các chất độc hại như nitric oxide và kim loại nặng. Ngoài ra, than đốt tạo ra mức carbon monoxide (CO) rất cao và chất gây ung thư.

Hút shisha gây ra các tác động sinh lý và sức khỏe cấp tính. Các nghiên cứu ghi nhận nhịp tim và huyết áp tăng, các tác động tim mạch cấp tính bất lợi khác, suy giảm chức năng phổi và khả năng gắng sức, tăng viêm phổi, ngất và ngộ độc CO cấp ở người hút shisha. Do đặc tính sử dụng mang tính cộng đồng và việc dùng chung ống hút, hút shisha còn là một nguồn làm tăng khả năng lây truyền các bệnh truyền nhiễm.

Túi ngậm nicotine ảnh hưởng xấu đến sức khỏe

Túi ngậm nicotine (nictine pounch) là sản phẩm chứa chất dạng bột bao gồm nicotine tự nhiên hoặc tổng hợp, các chất tạo hương và một số thành phần khác, thường gồm: chất tạo ngọt, các acid hữu cơ, chất giữ ẩm, các chất tạo cảm giác mát lạnh. Những tác hại đáng chú ý gồm:

- Gây nghiện nicotine: Nicotine là chất gây nghiện mạnh, khiến người sử dụng nhanh chóng lệ thuộc và khó từ bỏ.

- Gây tổn thương niêm mạc miệng: Các nghiên cứu ghi nhận những biến đổi, tổn thương tại vị trí đặt túi ngậm, kèm theo kích ứng và cảm giác khó chịu trong khoang miệng. Mức độ tổn thương có thể liên quan đến tần suất và thời gian sử dụng.

- Ảnh hưởng đến hệ tim mạch: Nicotine làm tăng nhịp tim, huyết áp và gây những tác động bất lợi đối với hệ tim mạch.

- Ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên: Phơi nhiễm nicotine trong giai đoạn vị thành niên có thể ảnh hưởng đến khả năng chú ý, học tập, kiểm soát hành vi và làm tăng nguy cơ lệ thuộc nicotine lâu dài.

- Nguy cơ ngộ độc nicotine: Sử dụng sản phẩm có hàm lượng nicotine cao hoặc sử dụng nhiều túi trong thời gian ngắn có thể gây buồn nôn, chóng mặt, đau đầu, tim đập nhanh; trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến ngộ độc.

- Đặc biệt, túi ngậm nicotine thường có kích thước nhỏ, dễ che giấu, được thiết kế với bao bì bắt mắt và nhiều hương vị hấp dẫn, khiến thanh thiếu niên dễ tò mò, thử sử dụng và hình thành thói quen lệ thuộc nicotine.

Sự đa dạng về hương vị của túi ngậm nicotine được cho là một yếu tố quan trọng góp phần làm tăng sức hấp dẫn và mức độ chấp nhận sản phẩm ở thanh thiếu niên. Ngành công nghiệp đóng gói và kinh doanh các sản phẩm túi ngậm nicotine như những sản phẩm tiêu dùng hấp dẫn, làm gia tăng nguy cơ bắt đầu sử dụng, duy trì tình trạng nghiện và làm tăng tổng thể mức độ gây hại đối với sức khỏe cộng đồng.

Các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới đang không ngừng biến đổi với những hình thức ngày càng đa dạng, tinh vi và khó nhận diện. Các sản phẩm này không chỉ thay đổi về kiểu dáng, hương vị, cách thức sử dụng mà còn liên tục biến đổi về thành phần hóa học. Theo báo cáo của Nhóm nghiên cứu về quản lý sản phẩm thuốc lá thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO TobReg), một số sản phẩm mới thậm chí không chứa nicotine mà sử dụng các chất có cấu trúc hóa học hoặc hoạt tính dược lý tương tự nicotine, điển hình như 6-methylnicotine. Một số bằng chứng tiền lâm sàng còn cho thấy 6-methylnicotine có thể mạnh và độc hơn nicotin và gây lệ thuộc.

Điều này cho thấy những nguy cơ đối với sức khỏe không chỉ giới hạn ở các sản phẩm thuốc lá và nicotine đã biết, mà còn có thể xuất hiện từ những sản phẩm mới với thành phần và tác động chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Theo các chuyên gia, việc sửa đổi, bổ sung Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá cần thể chế hóa đầy đủ theo tinh thần của Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội. Cần cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotin, shisha và các sản phẩm thuốc lá mới khác, kể cả những sản phẩm có thể xuất hiện trong tương lai.