Tội phạm mạng thời AI: Chuyển từ đánh cắp dữ liệu sang thao túng tâm lý

Diễn đàn "Digital Trust in Finance 2026" do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an tổ chức tại Hà Nội. 

Sự kiện thu hút hơn 1.000 đại biểu, với sự có mặt của lãnh đạo Bộ Công an, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các cơ quan quản lý, ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ, chuyên gia an ninh mạng và đại diện nhiều tổ chức tài chính trong và ngoài nước.

Người dùng đang trở thành... điểm yếu 

Tại Diễn đàn, nhiều chuyên gia cùng chung nhận định tài chính số đang bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi "niềm tin số" trở thành nền tảng sống còn của toàn bộ hệ sinh thái.

Theo thống kê của Bộ Công an, chỉ riêng năm 2025, các hình thức lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đã gây thiệt hại hơn 8.000 tỷ đồng. Thiệt hại toàn cầu liên quan tin giả và lừa đảo mạng lên tới khoảng 417 tỷ USD. Con số này cho thấy rủi ro trên môi trường tài chính số đang tăng rất nhanh trong bối cảnh AI phát triển mạnh.

Điều đáng chú ý là các hình thức gian lận hiện nay không còn đơn thuần dựa vào việc đánh cắp thông tin kỹ thuật mà đang dịch chuyển sang thao túng hành vi người dùng. Thượng tá, TS. Triệu Mạnh Tùng, Phó Cục trưởng Cục A05, Bộ Công an cho rằng, việc bảo vệ tài chính số cốt lõi là bảo vệ niềm tin khách hàng, đồng thời nhấn mạnh người dùng đang trở thành "điểm yếu chiến lược" mà tội phạm mạng khai thác.

Nếu trước đây hacker chủ yếu tìm cách phá hệ thống, đánh cắp mật khẩu hoặc chiếm quyền truy cập tài khoản thì hiện nay nhiều vụ lừa đảo được thiết kế tinh vi để tác động trực tiếp vào tâm lý nạn nhân. Một cuộc gọi giả công an yêu cầu "hợp tác điều tra", một video deepfake giả giọng nói người thân đang cần chuyển tiền gấp, hay một "chuyên gia đầu tư" liên tục tạo áp lực thời gian trên livestream… tất cả đều được xây dựng nhằm khiến người dùng mất khả năng kiểm chứng và đưa ra quyết định trong trạng thái cảm xúc mạnh.

Đây cũng là nội dung được Trung tá, TS. Bùi Thị Liên, chuyên gia tâm lý tội phạm và an ninh mạng (Học viên An ninh Nhân dân, Bộ Công an) phân tích tại phiên đối thoại "Niềm tin số thời AI - An toàn bắt đầu từ người dùng". Theo bà, các đối tượng lừa đảo hiện khai thác có hệ thống những cơ chế tâm lý quen thuộc như nỗi sợ mất mát, xu hướng tin vào quyền lực, áp lực thời gian hay "hiệu ứng đám đông" (FOMO) để thao túng hành vi người dùng.

Đáng chú ý, Trung tá Bùi Thị Liên cho rằng ngay cả những người có trình độ, hiểu biết công nghệ hoặc kinh nghiệm tài chính vẫn có thể trở thành nạn nhân. Nguyên nhân là khi con người rơi vào trạng thái cảm xúc mạnh hoặc bị đặt vào tình huống khẩn cấp được dàn dựng có chủ đích, não bộ dễ rơi vào trạng thái "tắt" cảnh giác. Điều này lý giải vì sao thời gian qua, nhiều người dù có kiến thức công nghệ vẫn bị lừa chuyển tiền chỉ sau vài phút nghe điện thoại hoặc nhận video xác minh giả mạo.

Không chỉ cơ quan an ninh, các doanh nghiệp tài chính cũng nhìn nhận niềm tin đang trở thành "hạ tầng chiến lược" của nền kinh tế số. Ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank) cho rằng ngân hàng hiện không còn chỉ đóng vai trò trung gian tài chính mà đang trở thành "kiến trúc sư thiết lập niềm tin số". Theo ông, trong kỷ nguyên AI, định chế tài chính không chỉ giữ tiền mà còn phải giữ niềm tin của toàn bộ hệ sinh thái thông qua các giải pháp xác thực, định danh và quản trị rủi ro.

"Lá chắn niềm tin số" phụ thuộc vào nhận thức người dùng

Chính vì tội phạm tài chính thời AI đang chuyển từ tấn công kỹ thuật sang thao túng cảm xúc và hành vi người dùng nên nhiều chuyên gia tại Diễn đàn cho rằng con người phải trở thành trung tâm của hệ thống phòng thủ mới. Nếu trước đây các giải pháp an ninh chủ yếu tập trung vào bảo mật hạ tầng, mã hóa dữ liệu hay xác thực giao dịch, thì hiện nay chỉ công nghệ thôi là chưa đủ.

Ông Nguyễn Mạnh Tường, đồng Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc MoMo, cho biết, AI đang tham gia ngày càng sâu vào quá trình ra quyết định tài chính, từ gợi ý dịch vụ đến đánh giá rủi ro. Công nghệ có thể giúp phát hiện gian lận, cảnh báo sớm và nâng cao trải nghiệm người dùng nhưng đồng thời cũng tạo ra khoảng cách niềm tin nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia tại diễn đàn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng "lá chắn tập thể" thông qua cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngân hàng, doanh nghiệp công nghệ và người dùng. Đại tá, TS. Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục A05, Phó Chủ tịch Liên minh Niềm tin số nhận định, việc liên kết đa bên là điều kiện tiên quyết để bảo vệ người dùng và củng cố niềm tin số. Theo ông, cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp ứng phó rủi ro xuyên suốt toàn bộ hệ sinh thái tài chính.

Các chuyên gia cũng đặc biệt nhấn mạnh nguy cơ từ thị trường tài sản mã hóa và các sản phẩm tài chính mới. Khi đầu tư trực tuyến ngày càng phổ biến, người dùng phải đối mặt với hàng loạt rủi ro như giả mạo danh tính, thông tin sai lệch, gian lận giao dịch hoặc các "chuyên gia đầu tư" hoạt động thiếu minh bạch trên mạng xã hội. Ông Trần Hoàng Sơn, Giám đốc Chiến lược thị trường Công ty Chứng khoán VPBankS cho rằng công nghệ hiện phải đóng vai trò như "lớp phòng thủ đầu tiên" để phát hiện bất thường và cảnh báo sớm cho nhà đầu tư.

Trong khi đó, ông Đinh Xuân Trường, chuyên gia tư vấn bảo mật Google từ Noventiq Việt Nam, cảnh báo các tổ chức tài chính đang phải đối mặt với nhiều lỗ hổng dữ liệu mới phát sinh khi hạ tầng tài chính vận hành trên môi trường tài sản số. Theo ông, năng lực giám sát liên tục và ứng phó rủi ro theo thời gian thực cần được xem là lá chắn chủ động trước các cuộc tấn công ngày càng tinh vi.

Chính vì vậy, "niềm tin số" không còn là khái niệm mang tính kỹ thuật của ngành tài chính hay an ninh mạng mà đang trở thành vấn đề gắn trực tiếp với đời sống mỗi gia đình, mỗi người dùng internet và mỗi giao dịch hàng ngày. Trong kỷ nguyên AI, bảo vệ tài khoản ngân hàng có thể chưa đủ. Điều quan trọng hơn là bảo vệ khả năng nhận biết, kiểm chứng và giữ sự tỉnh táo trước những chiếc bẫy ngày càng tinh vi trên không gian số.