Tranh cãi vụ tịch thu 42 cây mai vàng ở Côn Đảo: Xử phạt có đúng quy định?

Theo dòng thông tin, ngày 2/4, Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn quốc gia Côn Đảo chủ trì cùng với Công an Đặc khu Côn Đảo và Ban Chỉ huy phòng thủ Khu vực 6 Đặc khu Côn Đảo đã kiểm tra tại địa chỉ số 36 đường Tôn Đức Thắng, khu 5, đặc khu Côn Đảo (trụ sở cũ của một đơn vị), phát hiện 42 cây mai vàng do ông N.V.T, sinh năm 1988 cất giữ, chăm sóc. Ông N.V.T. khai nhận đã mua 45 cây từ đất liền vận chuyển ra đảo. Trong quá trình chăm sóc có 3 cây bị chết, còn lại 42 cây. 

Ông Nguyễn Thái Hậu, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Vườn Quốc gia Côn Đảo, trả lời báo Người Lao Động rằng, theo Khoản 3 Điều 8 Thông tư 26/2025/TT-BNNMT ngày 24/6/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, gỗ có tên trùng với cây gỗ rừng tự nhiên, cây trồng phân tán, cây vườn nhà do tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng dân cư tự đầu tư phải có bản chính bảng kê lâm sản do chủ lâm sản lập hoặc có xác nhận của cơ quan Kiểm lâm sở tại, nếu chủ lâm sản đề nghị.

Căn cứ theo khoản 2, Điều 11, Thông tư 26/2025/TT-BNNMT, hồ sơ lâm sản quy định tại khoản 3, Điều 8, Thông tư 26 khi mua bán, chuyển giao, chuyển quyền sở hữu, vận chuyển trong nước phải bao gồm: Bản chính bảng kê lâm sản (do chủ lâm sản bán lập hoặc có xác nhận của Kiểm lâm theo điểm đ khoản 3, Điều 5, Thông tư 26) và bản sao hồ sơ mua bán liền kề trước đó hoặc mã QR chứa hồ sơ trên bảng kê lâm sản (trừ trường hợp bảng kê đã có xác nhận theo đề nghị của chủ lâm sản).

Tại thời điểm kiểm tra, ông T. không xuất trình được hồ sơ lâm sản theo quy định. Hành vi này vi phạm khoản 6, Điều 9, Luật Lâm nghiệp năm 2017 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025). Đồng thời tại biên bản vi phạm hành chính, ông T. có đề nghị với Đoàn kiểm tra liên ngành sẽ cung cấp hóa đơn chứng từ mua bán, vận chuyển nhưng sau đó không cung cấp được.

Do đó, Hạt Kiểm lâm quyết định xử phạt theo điểm c, khoản 1, Điều 23, Nghị định 35/2019/NĐ-CP ngày 25-4-2019 của Chính phủ (được sửa đổi, bổ sung tại điểm a, khoản 14, Điều 1, Nghị định 07/2022/NĐ-CP ngày 10-1-2022).

Căn cứ các quy định hiện hành, Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Vườn quốc gia Côn Đảo đã ban hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp đối với ông T, với mức tiền phạt 3 triệu đồng và tịch thu toàn bộ 42 cây mai vàng là tang vật vi phạm để xử lý theo quy định.

Số mai vàng này sau khi bị tịch thu sẽ được đề xuất theo hướng trưng dụng làm cây kiểng tại các công viên, vườn hoa tại Đặc khu Côn Đảo.

Trao đổi với phóng viên báo Phụ nữ Việt Nam, luật sư Nguyễn Hữu Thục, Đoàn Luật sư TPHCM, Trưởng Văn phòng luật sư Thục và Cộng sự đã đưa ra các ý kiến cá nhân, phân tích pháp lý vụ việc đang gây xôn xao dư luận này.

"Không có giấy tờ" liệu đã đủ căn cứ xử phạt hay chưa?

Luật sư Nguyễn Hữu Thục cho biết, để đánh giá tính hợp pháp của quyết định xử phạt, cần xác định rõ bản chất pháp lý của "cây mai vàng" trong vụ việc. 

Theo quy định tại khoản 16 Điều 2 Luật Lâm nghiệp 2017, "lâm sản là sản phẩm có nguồn gốc từ rừng, bao gồm thực vật rừng và các sản phẩm được khai thác từ rừng". Tuy nhiên, cách hiểu này không thể tách rời mục tiêu điều chỉnh của pháp luật, vốn nhằm bảo vệ tài nguyên rừng và kiểm soát hoạt động khai thác từ rừng tự nhiên. 

Trong khi đó, mai vàng (Ochna integerrima) là một loại cây cảnh, không thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý hiếm theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 06/2019/NĐ-CP). Do đó, không có căn cứ pháp lý để mặc nhiên coi cây mai vàng là lâm sản có nguồn gốc từ rừng và phải chịu cơ chế quản lý nghiêm ngặt về hồ sơ nguồn gốc.

Bên cạnh đó, về bản chất, "gỗ" là sản phẩm đã được khai thác từ cây, tức là đã qua hành vi chặt hạ hoặc chế biến. Trong khi đó, đối tượng trong vụ việc là cây mai đang sống, được trồng làm cảnh, chưa bị khai thác. Việc đồng nhất một cây sống với "gỗ" để làm căn cứ xử phạt không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn chưa phù hợp với cách hiểu pháp lý. Đồng thời, mai vàng cũng không thuộc danh mục loài bị cấm khai thác theo các quy định hiện hành, nên càng không thể áp dụng các chế tài nghiêm khắc tương ứng với nhóm đối tượng đặc biệt này.

Luật sư Nguyễn Hữu Thục cũng cho biết, nguyên tắc quan trọng trong xử lý vi phạm hành chính là cơ quan có thẩm quyền phải chứng minh được hành vi vi phạm. Điều này bao gồm việc chứng minh đối tượng bị xử lý thuộc diện điều chỉnh của pháp luật và có hành vi vi phạm cụ thể. 

Tuy nhiên, trong vụ việc này, việc xử phạt dường như chủ yếu dựa trên việc cá nhân không xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc, mà chưa làm rõ được yếu tố cốt lõi là số cây mai đó có nguồn gốc từ rừng hay từ hoạt động trồng trọt hợp pháp trong dân. Nếu không chứng minh được yếu tố này, việc suy đoán bất lợi cho cá nhân bị xử phạt có thể dẫn đến nguy cơ đảo ngược nghĩa vụ chứng minh – một điều không phù hợp với nguyên tắc pháp lý cơ bản.

Nếu khai thác từ rừng, xử lý phải khác

Luật sư Nguyễn Hữu Thục cũng đưa cách để đánh giá toàn diện và khách quan sự việc, cần đặt ra một giả thuyết ngược lại. Trong trường hợp cơ quan chức năng có đủ căn cứ chứng minh rằng cá nhân này đã trực tiếp vào rừng tự nhiên để khai thác, đào bới cây mai mang về hoặc thuê người khác thực hiện thì hành vi này hoàn toàn có thể bị xử lý theo quy định của pháp luật lâm nghiệp. 

Khi đó, hành vi không còn đơn thuần là "lưu giữ không có hồ sơ" mà đã chuyển sang hành vi xâm hại tài nguyên rừng, có thể bị xử lý theo quy định tại khoản 7 Điều 9 Luật Lâm nghiệp 2017: "xây dựng, đào, bới, đắp đập, ngăn dòng chảy tự nhiên và các hoạt động khác trái quy định của pháp luật làm thay đổi cấu trúc cảnh quan tự nhiên của hệ sinh thái rừng".

Trong trường hợp giả định này, việc cơ quan chức năng kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý là hoàn toàn đúng và cần thiết nhằm bảo vệ tài nguyên rừng. Không chỉ dừng lại ở việc xử phạt hành chính, cá nhân vi phạm còn có thể bị buộc áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả, bao gồm việc khôi phục lại hiện trạng ban đầu của khu vực bị xâm hại, trồng lại cây rừng, cải tạo khu vực đã bị đào bới, nhằm hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến môi trường và hệ sinh thái rừng theo Nghị định 35/2019/NĐ-CP. Đây mới chính là cách áp dụng pháp luật đúng bản chất và đúng mục tiêu bảo vệ rừng mà pháp luật lâm nghiệp hướng tới.

Như vậy, điểm mấu chốt trong vụ việc không nằm ở việc có xử phạt hay không, mà nằm ở việc xác định đúng hành vi và áp dụng đúng quy định pháp luật tương ứng. Nếu chỉ dừng lại ở việc "không có giấy tờ" mà chưa làm rõ nguồn gốc tài sản, thì việc xử phạt và tịch thu tang vật là chưa thực sự thuyết phục. Ngược lại, nếu chứng minh được hành vi khai thác từ rừng, thì cần áp dụng đúng quy định về hành vi xâm hại rừng với chế tài nghiêm khắc hơn và kèm theo nghĩa vụ khắc phục hậu quả.

Pháp luật cần được áp dụng đúng và đủ

Từ góc độ quản lý nhà nước, việc bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên là yêu cầu cấp thiết và cần được thực hiện nghiêm minh. "Tôi hoan nghênh và đánh giá cao tinh thần chủ động của các cơ quan có thẩm quyền trong việc kịp thời phát hiện, xem xét và xử lý các vụ việc vi phạm tài nguyên rừng ngay từ giai đoạn sớm. Việc này không chỉ góp phần ngăn ngừa vi phạm phát sinh mà còn thể hiện trách nhiệm trong công tác quản lý nhà nước về lâm nghiệp. 

Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật cần dựa trên sự phân tích đầy đủ, chính xác về bản chất của từng vụ việc, tránh tình trạng áp dụng máy móc dẫn đến ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Một quyết định xử phạt thiếu thuyết phục không chỉ có nguy cơ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện mà còn ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan quản lý", luật sư Nguyễn Hữu Thục đưa ý kiến.

Ở chiều ngược lại, theo luật sư Thục, vụ việc này cũng là một lời cảnh báo đối với người dân trong việc nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, đặc biệt trong các giao dịch liên quan đến cây có giá trị hoặc có khả năng thuộc diện quản lý chuyên ngành.

Luật sư Nguyễn Hữu Thục nhấn mạnh, chúng ta không cổ súy cho hành vi phá rừng, hủy hoại rừng. Mọi hành vi phá rừng, hủy hoại rừng và khai thác trái phép các loại cây trong rừng tự nhiên đều là những hành vi vi phạm pháp luật và cần bị xử lý nghiêm khắc. 

Tuy nhiên, cùng với việc tăng cường chế tài, việc nâng cao nhận thức pháp luật của người dân cũng đóng vai trò quan trọng. Mỗi cá nhân cần chủ động tìm hiểu, tuân thủ quy định pháp luật để tránh những vi phạm do thiếu hiểu biết, đồng thời góp phần bảo vệ bền vững môi trường rừng và hệ sinh thái tự nhiên.

Bảo vệ rừng là trách nhiệm chung của toàn xã hội nhưng việc thực thi pháp luật cần đảm bảo đúng người, đúng hành vi và đúng bản chất pháp lý. Chỉ khi đó, pháp luật mới thực sự phát huy được vai trò điều chỉnh hiệu quả và tạo được sự đồng thuận trong xã hội.