Trẻ bất ổn cảm xúc: Gia đình cần nhận diện trước khi quá muộn

Mới đây, vụ việc một nam sinh dùng hung khí tấn công khiến 5 học sinh khác bị thương đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Từ sự việc này, nhiều câu hỏi được đặt ra về những yếu tố tâm lý có thể tác động đến hành vi của trẻ, cũng như khả năng nhận diện sớm những bất thường về cảm xúc, hành vi trong môi trường học đường.

Theo Thạc sĩ, chuyên gia Tâm lý Hoàng Quốc Lân, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, "phản ứng với stress trầm trọng và rối loạn sự thích ứng - các rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc" là một chẩn đoán chuyên môn thuộc nhóm phản ứng với stress và rối loạn sự thích ứng.

Tình trạng này có thể xuất hiện khi trẻ gặp những áp lực hoặc biến cố mà tại thời điểm đó chưa đủ khả năng thích nghi, điều chỉnh. Với thể rối loạn hỗn hợp về hành vi và cảm xúc, trẻ có thể đồng thời xuất hiện những biểu hiện như buồn bã, lo âu, căng thẳng, dễ tức giận cùng những thay đổi về hành vi như bốc đồng, chống đối hoặc khó kiểm soát bản thân.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý, có vấn đề sức khỏe tâm thần không đồng nghĩa với việc trẻ nguy hiểm hoặc có hành vi bạo lực. Không thể chỉ dựa vào một chẩn đoán tâm lý để giải thích cho một hành vi phức tạp.

Các dấu hiệu cảnh báo cũng rất đa dạng. Về cảm xúc, trẻ có thể trở nên buồn bã, lo âu, dễ kích thích, thường xuyên thất vọng hoặc có cảm giác quá tải. Về hành vi, trẻ có thể thay đổi rõ rệt so với trước, thường xuyên chống đối, xung đột, bốc đồng hoặc vi phạm các chuẩn mực xã hội. Ngoài ra, trẻ có thể gặp khó khăn trong tập trung, xuất hiện suy nghĩ tiêu cực, giảm khả năng học tập hoặc khó duy trì các mối quan hệ với gia đình, bạn bè.

"Không thể chẩn đoán từ một biểu hiện đơn lẻ. Cần xem xét mối liên hệ với tác nhân gây căng thẳng, thời điểm khởi phát, diễn biến, tiền sử và mức độ suy giảm chức năng của trẻ", ông Lân phân tích.

Gia đình cần nhận ra thay đổi của trẻ trước khi quá muộn

Theo chuyên gia, rối loạn thích ứng và những thay đổi bất thường về cảm xúc, hành vi thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Đó có thể là sự kết hợp giữa đặc điểm tâm lý, khả năng kiểm soát cảm xúc của trẻ với những khó khăn trong gia đình, quan hệ bạn bè, áp lực học tập, bắt nạt học đường hoặc những trải nghiệm gây tổn thương.

Môi trường internet cũng là yếu tố cần được quan tâm. Đặc biệt với những trẻ đang gặp khó khăn về tâm lý, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung bạo lực, tiêu cực hoặc kích động có thể tác động đến nhận thức và hành vi.

Tuy nhiên, với một vụ việc cụ thể, chuyên gia cho rằng cần chờ cơ quan chức năng xác minh và đánh giá chuyên môn đầy đủ, không nên vội quy kết nguyên nhân cho bệnh lý tâm thần, gia đình hay mạng xã hội.

Để phòng ngừa, theo ông Hoàng Quốc Lân, gia đình cần bắt đầu từ việc nhận ra những thay đổi của trẻ càng sớm càng tốt. Cha mẹ không nên chỉ quan tâm đến điểm số hoặc việc con có "ngoan" hay không, mà cần dành thời gian tìm hiểu cảm xúc, các mối quan hệ và những điều trẻ đang trải qua.

Với môi trường internet, thay vì chỉ cấm đoán, cha mẹ nên đồng hành cùng trẻ, hướng dẫn con nhận diện nội dung độc hại, lời kích động và cách tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp vấn đề.

Nhà trường cũng cần tạo môi trường để học sinh có thể chia sẻ khó khăn tâm lý mà không sợ bị phán xét. Khi phát hiện một học sinh có những thay đổi bất thường kéo dài, xung đột gia tăng hoặc xuất hiện dấu hiệu muốn làm tổn thương bản thân hay người khác, cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia để đánh giá, hỗ trợ kịp thời.