Từ lá chè ép trong trang vở, người phụ nữ rời phố về quê "đánh thức" giá trị chè cổ thụ

Từ ký ức tuổi thơ đến quyết định trở về quê

Năm 2003, cha mang về cho Nguyễn Thị Mỹ Linh một chiếc lá chè Shan tuyết Tủa Chùa. Chiếc lá to, dày và xanh khiến cô bé khi ấy thích thú, tìm cách giữ lại bằng việc ép vào trang vở. Nhiều năm sau, ký ức ấy trở thành một trong những điểm khởi đầu cho hành trình khởi nghiệp của cô.

Trong thời gian học tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Linh có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về nông nghiệp, vùng nguyên liệu và giá trị của sản vật bản địa. Cô nhận ra cây chè Shan tuyết không chỉ là nông sản mà còn gắn với văn hóa, cảnh quan và đời sống của người dân vùng cao Tủa Chùa.

Tuy nhiên, đã có thời điểm vùng chè gặp khó khăn do thị trường thu hẹp, chất lượng sản phẩm chưa ổn định, đầu ra thiếu chắc chắn. Khi cây chè chưa đem lại giá trị kinh tế tương xứng, một số diện tích chè đứng trước nguy cơ bị thay thế bằng những loại cây có chu kỳ ngắn hơn.

Linh trăn trở rằng nếu chỉ nói về giá trị văn hóa mà không tạo được sinh kế từ cây chè, việc bảo tồn sẽ khó duy trì lâu dài. Muốn người dân tiếp tục chăm sóc những gốc chè cổ thụ, cần tìm cách nâng cao giá trị kinh tế của loại cây này.

Năm 2018, khi đang có công việc ổn định ở Hà Nội, Linh quyết định trở về Tủa Chùa, thành lập Công ty TNHH Hương Linh. Thay vì chỉ kinh doanh trà như một mặt hàng nông sản, cô muốn tìm hướng phát triển giá trị của cây chè Shan tuyết và xây dựng đầu ra bền vững cho vùng nguyên liệu.

Khởi nghiệp ở quê không phải lựa chọn dễ dàng. Những ngày đầu, Linh phải vay ngân hàng, đồng thời nhận sự hỗ trợ từ gia đình. Bố mẹ cho cô mượn sổ đỏ để thế chấp vay vốn. Đó vừa là sự hỗ trợ tài chính, vừa là niềm tin gia đình gửi gắm vào lựa chọn của con gái.

Từ ý tưởng muốn làm mới giá trị cây chè quê hương, Linh bắt tay vào những công việc cụ thể: tổ chức sản xuất, cải thiện chất lượng, phát triển thị trường và thuyết phục người dân cùng tham gia. Cô hiểu rằng để một sản vật địa phương có thể cạnh tranh trên thị trường, tình yêu với quê hương là chưa đủ; cần có sản phẩm tốt và cách làm phù hợp.

Làm mới cách chế biến, tạo giá trị từ cây chè cổ thụ

Một trong những vấn đề Linh sớm nhận ra là phương thức chế biến chè còn chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và thao tác thủ công. Chè được sao bằng củi, than nên chất lượng giữa các mẻ không đồng đều, đôi khi bị ám mùi khói, năng suất thấp. Nếu muốn đưa trà Shan tuyết Tủa Chùa đến những phân khúc khách hàng đòi hỏi chất lượng cao hơn, cách làm cũ khó đáp ứng.

Doanh nghiệp bắt đầu thay đổi từ nhà xưởng, máy móc đến quy trình sản xuất, đưa công nghệ sao chè bằng điện, gas vào thay thế phương thức thủ công. Những thử nghiệm không phải lúc nào cũng thành công. Linh cho biết từng có những mẻ trà không đạt yêu cầu, sản phẩm đưa ra thị trường chưa được đón nhận như kỳ vọng. Cô coi đó là bài học để nhận diện hạn chế, điều chỉnh quy trình và tiếp tục hoàn thiện sản phẩm.

Theo chia sẻ của Linh, đổi mới công nghệ giúp công suất chế biến tăng khoảng 5 lần, tỷ lệ hao hụt nguyên liệu giảm từ khoảng 15% xuống dưới 5%. Hương Linh hiện có hai nhà xưởng, công suất chế biến khoảng 2 tấn chè tươi mỗi ngày, trong đó một xưởng đạt tiêu chuẩn HACCP.

Cùng với cải tiến quy trình chế biến, doanh nghiệp từng bước xây dựng thương hiệu Diệp Thanh Trà với ba sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh: "Diệp thanh trà - trà xanh shan tuyết Sính Phình", "Diệp thanh trà - trà xanh shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa" và "Diệp thanh trà - bạch trà shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa".

Theo Mỹ Linh, các sản phẩm sau khi được sản xuất và đưa ra thị trường đã nhận được sự đón nhận của người tiêu dùng. Cô cho rằng đây là một trong những yếu tố giúp chè Shan tuyết cổ thụ Tủa Chùa từng bước khôi phục thương hiệu, tạo dựng chỗ đứng trên thị trường.

Tuy nhiên, với Linh, làm ra sản phẩm mới chỉ là một phần hành trình. Khó khăn lớn hơn là tạo dựng niềm tin: người trồng chè cần tin doanh nghiệp sẽ thu mua sản phẩm; người tiêu dùng cần tin vào chất lượng trà; còn đối tác phải tin rằng một doanh nghiệp ở vùng cao vẫn có thể đáp ứng yêu cầu của thị trường. Niềm tin ấy cần được chứng minh bằng chất lượng ổn định và sự kiên trì trong hợp tác.

Bởi vậy, bên cạnh chế biến, Hương Linh từng bước tổ chức lại vùng nguyên liệu, quản lý các hộ liên kết, diện tích chè và nhật ký thu hái; đồng thời chú trọng truy xuất nguồn gốc và phát triển thị trường. Khi đại dịch Covid-19 khiến các kênh bán hàng truyền thống bị gián đoạn, doanh nghiệp chuyển mạnh hơn sang thương mại điện tử, livestream và thị trường nội tỉnh.

Hiện Hương Linh duy trì liên kết 32 ha chè với 391 hộ tại Sính Phình, thu mua chè trên diện tích hơn 100 ha của hơn 500 hộ dân, đồng thời cùng người dân bảo tồn hơn 8.000 gốc chè cổ thụ tại Sính Phình và Sín Chải. Một số hộ có diện tích chè lớn đạt thu nhập 200–400 triệu đồng mỗi năm. Hoạt động liên kết cũng tạo thêm việc làm, thu nhập cho lao động địa phương, trong đó có phụ nữ và người lớn tuổi.

Với Linh, khi cây chè tạo ra thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực để tiếp tục chăm sóc, gìn giữ những gốc chè cổ thụ. Bảo tồn vì thế không chỉ là lời kêu gọi giữ gìn di sản mà còn cần gắn với lợi ích thiết thực của những người đang sống cùng di sản ấy.

Thương hiệu Diệp Thanh Trà từng được công nhận là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh năm 2023, cấp khu vực năm 2024 và cấp quốc gia năm 2025. Năm 2026, vùng chè Shan tuyết Tủa Chùa được chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Đây là những dấu mốc tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp tiếp tục nâng chất lượng, phát triển sản phẩm và mở rộng thị trường.

Trong giai đoạn 2026–2035, Hương Linh đặt mục tiêu phát triển Diệp Thanh Trà thành thương hiệu trà Shan tuyết cao cấp của Việt Nam, mở rộng các dòng sản phẩm như bạch trà, hồng trà, phổ nhĩ và hướng tới thị trường quốc tế. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục chuẩn hóa vùng nguyên liệu, duy trì chất lượng và xây dựng chuỗi cung ứng ổn định.

Từ chiếc lá chè được ép trong trang vở năm nào đến quyết định trở về quê lập nghiệp, hành trình của Nguyễn Thị Mỹ Linh bắt đầu bằng một ký ức nhưng không dừng lại ở hoài niệm. Cô chọn vay vốn, đầu tư đổi mới cách chế biến và kiên trì xây dựng niềm tin với người trồng chè. Đó là cách một cô gái trẻ từng bước biến tình yêu với sản vật quê hương thành hướng đi kinh doanh cụ thể, nối giá trị của cây chè cổ thụ với sinh kế của người dân Tủa Chùa.