Văn hóa dân gian - nguồn lực tinh thần quan trọng của dân tộc

Sáng 13/9, tại Hà Nội, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026 - 2031, bước vào phiên làm việc chính thức. 

Trong nhiệm kỳ VIII, dù còn nhiều khó khăn, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã duy trì hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến và truyền dạy văn hóa, văn nghệ dân gian của các dân tộc Việt Nam. Nhiều công trình được thực hiện, nhiều đầu sách được xuất bản; công tác phát triển hội viên được duy trì, trong đó số lượng hội viên trẻ có sự gia tăng đáng kể.

Tại các địa phương, hội viên tích cực tham gia nghiên cứu, sưu tầm văn hóa dân gian, góp phần bảo vệ và phát huy những giá trị đặc sắc của từng vùng đất, từng cộng đồng. Việc kết nối hoạt động giữa các chi hội trong cùng khu vực cũng tạo thêm không gian giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm và mở ra những cách làm mới.

Phát biểu tại Đại hội, ông Trần Thắng -Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam nhấn mạnh văn hóa dân gian là cội nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách và bản lĩnh của dân tộc Việt Nam. Trong quá trình phát triển đất nước, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ không chỉ có ý nghĩa về mặt văn hóa mà còn có thể trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo nên sức mạnh tinh thần cho cộng đồng.

Điều quan trọng hiện nay là thay đổi cách tiếp cận với di sản. Một di sản được sưu tầm, nghiên cứu nhưng chỉ nằm trong sách vở, bảo tàng hay kho tư liệu thì chưa thể phát huy hết giá trị. Di sản cần tiếp tục hiện diện trong đời sống, được cộng đồng thực hành, được thế hệ trẻ hiểu, yêu thích và sáng tạo theo cách phù hợp với thời đại.

Chuyển đổi số vì thế được xác định là một hướng đi quan trọng trong nhiệm kỳ mới của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam. Việc số hóa tư liệu, bản ghi âm, ghi hình và các kết quả nghiên cứu không chỉ giúp bảo quản di sản lâu dài mà còn mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng. Những hình thức như bản đồ di sản số, bảo tàng ảo, podcast hay các nội dung ngắn trên mạng xã hội có thể giúp những câu chuyện văn hóa truyền thống trở nên gần gũi hơn với người trẻ.

Từ thực tiễn nghiên cứu, sưu tầm và bảo lưu các giá trị văn hóa dân gian tại địa phương, Tiến sĩ Trần Hồng Hoa, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tỉnh Hưng Yên đề xuất xây dựng “Ngân hàng Dữ liệu di sản số”. Theo bà, hệ thống này cần tập hợp, số hóa các tư liệu, bản ghi âm, ghi hình điền dã, đồng thời ứng dụng công nghệ để phân loại, lưu trữ và bảo vệ bản quyền di sản.

Bà Hoa cho rằng văn hóa dân gian không nên chỉ được lưu giữ trong các kho tư liệu mà cần được đưa lên không gian mạng bằng những hình thức phù hợp. Khi được số hóa và lan tỏa đúng cách, di sản có thể tiếp cận thế hệ trẻ, đồng thời mở ra cơ hội để trở thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa và du lịch.

Một vấn đề khác được đặt ra là làm thế nào để các công trình nghiên cứu thực sự đi vào cuộc sống. Theo bà Hoa, những kết quả nghiên cứu cần được chuyển giao, tư vấn cho địa phương trong quá trình xây dựng sản phẩm du lịch di sản, du lịch văn hóa đặc thù. Khi di sản được gắn với phát triển kinh tế cộng đồng, người dân không chỉ là chủ thể bảo tồn mà còn có thể hưởng lợi từ chính những giá trị văn hóa do mình gìn giữ.

Bên cạnh đó, việc đưa văn hóa dân gian vào trường học cũng cần được quan tâm hơn. Những buổi trải nghiệm, thực hành các loại hình nghệ thuật truyền thống, tìm hiểu phong tục, lễ hội, nghề thủ công hay câu chuyện văn hóa của chính địa phương sẽ giúp trẻ em tiếp cận di sản bằng trải nghiệm thay vì chỉ qua sách vở. Từ sự hiểu biết và yêu thích, các em có thể trở thành những người tiếp nối di sản trong tương lai.

Để làm được điều đó, cần sự đồng hành của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, cộng đồng, nhà trường và các cơ quan quản lý. Đặc biệt, đội ngũ nghệ nhân - những người đang trực tiếp gìn giữ nhiều giá trị văn hóa quý báu cần được quan tâm, tôn vinh và tạo điều kiện để truyền dạy cho thế hệ sau, nhất là tại vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.