WB đánh giá Việt Nam tăng tốc nhờ AI: Doanh nghiệp nội vẫn loay hoay "cưỡi sóng" công nghệ

HTK

Ảnh minh hoạ VGP

Ngân hàng Thế giới (WB) vừa công bố báo cáo nâng dự báo tăng trưởng GDP Việt Nam năm 2026 lên 7,4%, mức cao nhất khu vực Đông Á - Thái Bình Dương, với động lực chính đến từ sản xuất, xuất khẩu công nghệ cao và làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên vấn đề đặt ra, khối doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, đang thực sự "cưỡi sóng" công nghệ hay chỉ đứng ngoài nhìn các tập đoàn nước ngoài (FDI) hưởng lợi?

Làn sóng AI chủ yếu nằm trong tay khối ngoại

Theo báo cáo mới nhất của WB, Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, trong đó các sản phẩm liên quan đến AI đóng góp đáng kể vào tăng trưởng xuất khẩu. Đáng chú ý, máy tính, máy chủ và bộ định tuyến là những mặt hàng phần cứng phục vụ hạ tầng AI chiếm tới khoảng 60% kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm liên quan đến AI của Việt Nam.

Dòng vốn FDI cũng ghi nhận diễn biến tích cực: Vốn đăng ký nửa đầu năm 2026 đạt 50,4 tỷ USD, tăng 76,4% so với cùng kỳ. Vốn thực hiện đạt 21 tỷ USD, tăng 12%, mức cao nhất trong 5 năm trở lại đây.

Điều này cho thấy phần lớn giá trị gia tăng từ làn sóng công nghệ cao, AI hiện vẫn tập trung ở vai trò "công xưởng lắp ráp hạ nguồn" mà các doanh nghiệp FDI đang nắm giữ. Trong khi theo đánh giá của WB, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong hàng xuất khẩu của Việt Nam mới chỉ đạt khoảng 45-50%. Phần giá trị còn lại từ thiết kế, phân phối đến quản trị chuỗi cung ứng, vẫn chủ yếu nằm ở nước ngoài.

Một con số khác càng cho thấy rõ khoảng cách này, trong hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam, chỉ khoảng 0,5% tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu, với vài trăm doanh nghiệp đóng vai trò nhà cung ứng cho các tập đoàn lớn.

Bà Trần Thị Lan Hương, chuyên gia cao cấp về chuyển đổi số của WB, nhận định Việt Nam là một trong những quốc gia có tỷ lệ tiếp cận các nền tảng AI tạo sinh như ChatGPT thuộc nhóm cao nhất thế giới. Nhưng mức độ sẵn sàng về nền tảng để khai thác hiệu quả AI lại còn thấp.

Theo bà, Việt Nam đang đối mặt với nhiều "nút thắt" mang tính nền tảng. Hạ tầng cáp quang biển mới kết nối từ miền Trung trở vào Nam, trong khi 98% hệ thống cáp trong nước vẫn đi nổi, dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết. Năng lực tính toán hiệu năng cao và phòng thí nghiệm AI còn thiếu. Dữ liệu phân tán, chưa được chuẩn hóa để sẵn sàng phục vụ các ứng dụng AI. Đặc biệt là nguồn nhân lực, theo khảo sát cho thấy chỉ khoảng 12% cán bộ tự đánh giá có kỹ năng AI ở mức cao.

Ở góc độ doanh nghiệp, báo cáo của WB cũng thẳng thắn chỉ ra những rào cản phổ biến khiến khối doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ, khó bắt kịp làn sóng công nghệ. Chi phí cao, thiếu chuyên môn và lo ngại về bảo mật, quyền riêng tư tiếp tục là những rào cản đối với doanh nghiệp. Đây chính là ba điểm nghẽn cốt lõi khiến nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, dù nhận thức được tầm quan trọng của chuyển đổi số, vẫn chần chừ hoặc chỉ ứng dụng công nghệ ở mức sơ khai.

Nguy cơ mắc kẹt ở phân khúc giá trị thấp

Nhìn ở góc độ rộng hơn, một số chuyên gia kinh tế quốc tế cũng bày tỏ lo ngại về khoảng cách năng lực công nghệ giữa doanh nghiệp nội địa và khối FDI tại Việt Nam. Ông Sana Ur Rehman, chuyên gia của Tập đoàn Tài chính EBC, nhận định dù Việt Nam hội nhập kinh tế toàn cầu với tốc độ nhanh, năng lực công nghiệp trong nước, bao gồm cả công nghiệp hỗ trợ, an ninh năng lượng và trình độ ứng dụng công nghệ, lại chưa theo kịp tốc độ đó.

Ông cảnh báo: Nếu doanh nghiệp trong nước không nâng cấp được năng lực công nghệ, Việt Nam có nguy cơ mắc kẹt trong cấu trúc giá trị gia tăng thấp, thay vì tiến lên các công đoạn có giá trị cao hơn như công nghệ lõi, thiết kế hay nghiên cứu - phát triển (R&D).

Ông Frederic Neumann, chuyên gia của Ngân hàng HSBC, cũng chỉ ra áp lực chi phí năng lượng đang tạo thành vòng xoáy bất lợi cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ. Đây là nhóm có sức cạnh tranh chủ yếu bằng giá thành hơn là bằng trình độ công nghệ, khiến dư địa để đầu tư chuyển đổi số càng bị thu hẹp.

Báo cáo của WB cũng khẳng định nếu được hỗ trợ đúng hướng, AI hoàn toàn có thể trở thành đòn bẩy giúp "doanh nghiệp nhỏ cạnh tranh tốt hơn, năng động hơn và vững vàng hơn", thay vì chỉ là sân chơi riêng của các tập đoàn lớn. Điều này đòi hỏi những giải pháp đồng bộ từ phía Nhà nước, từ đầu tư hạ tầng số nền tảng (cáp quang, trung tâm dữ liệu, năng lực tính toán), chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu, đến đào tạo nhân lực số, cùng các chính sách hỗ trợ chi phí chuyển đổi số cho doanh nghiệp nhỏ và vừa.

WB cũng lưu ý thêm, vị thế hiện tại của Việt Nam trong chuỗi giá trị AI toàn cầu chủ yếu ở khâu lắp ráp hạ nguồn, tiềm ẩn rủi ro nếu nhu cầu AI toàn cầu biến động hoặc chững lại. Bởi đây là phân khúc dễ bị tổn thương nhất khi thị trường đảo chiều. Nói cách khác, tăng trưởng nhờ AI mà Việt Nam đang có được hôm nay sẽ khó bền vững nếu doanh nghiệp trong nước không sớm thu hẹp khoảng cách công nghệ với khối ngoại, để thực sự "cưỡi sóng" thay vì chỉ đứng nhìn con sóng ấy lướt qua.