"Xanh hóa" Thủ đô bằng tư duy lập pháp mới

Nhu cầu thực tế về không gian xanh

Hà Nội hiện nay đang đối mặt với một nghịch lý, tốc độ đô thị hóa và xây dựng nhà cao tầng đang tỷ lệ nghịch với diện tích dành cho không gian xanh. Đi dọc các trục đường huyết mạch như Lê Văn Lương, Nguyễn Trãi, hay các khu vực sầm uất tại Cầu Giấy, Nam Từ Liêm, những tổ hợp chung cư và cao ốc văn phòng mọc lên dày đặc. Sự phát triển theo chiều cao giúp giải quyết bài toán không gian ở cho một siêu đô thị hơn 8,7 triệu dân, nhưng đổi lại, kết cấu bê tông và mặt đường nhựa lại hấp thụ bức xạ mặt trời, gây ra hiệu ứng đảo nhiệt ngột ngạt trong mùa hè.

Theo dữ liệu giám sát hạ tầng và quy hoạch của thành phố Hà Nội, tỷ lệ không gian xanh công cộng tính trên đầu người tại khu vực các quận nội thành hiện nay mới chỉ đạt khoảng 1,93m²/người. Đáng báo động hơn, tại các quận lõi trung tâm, con số này thực tế chỉ ở mức dưới 1m²/người.

Đây là thực trạng đáng suy ngẫm khi đặt cạnh Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng (QCVN 01:2021/BXD). Quy chuẩn này nêu rõ, một đô thị loại đặc biệt như Hà Nội phải đạt chỉ tiêu đất cây xanh toàn đô thị từ 10-15 m²/người, và riêng diện tích cây xanh công cộng khu vực nội thị tối thiểu phải đạt 6 m²/người. Sự chênh lệch quá lớn này là minh chứng cho thấy mảng xanh của Thủ đô đang bị bỏ lại phía sau.

Sự thiếu hụt này cũng đồng nghĩa với việc năng lực tự chống chịu của đô thị trước thiên tai và biến đổi khí hậu bị suy giảm nghiêm trọng. Những đợt nắng nóng kéo dài kỷ lục vượt ngưỡng 40 độ C, đi kèm với những trận dông lốc bất thường trong mùa mưa bão đang trực tiếp đe dọa chất lượng sống của người dân. Khi những "lá phổi điều hòa" bị thu hẹp, thành phố sẽ tổn thương sâu sắc hơn trước áp lực của thời tiết.

Cơ chế đặc thù từ Luật Thủ đô

Trước tình thế cấp bách đó, ngày 15/6, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết quy định một số nội dung và cơ chế chính sách về quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng và phát triển bền vững toàn bộ diện tích rừng; quy định về phát triển cây xanh, cây trồng phân tán trên địa bàn thành phố.

Đây là hành động lập pháp kịp thời nhằm cụ thể hóa các cơ chế đặc thù từ Luật Thủ đô năm 2026, mang lại ba thay đổi cốt lõi:

Một là, quy trách nhiệm về từng địa chỉ cụ thể. Nghị quyết dành riêng một chương quy định về phát triển cây xanh đô thị trên quỹ đất do Nhà nước quản lý nhưng chưa giao, chưa cho thuê tại khu vực nội thành. Quy định này xóa bỏ hoàn toàn tình trạng phó mặc cho các công ty công viên cây xanh chuyên trách. Giờ đây, UBND xã, phường được giao quyền và chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc lập kế hoạch, tổ chức trồng và bảo vệ cây xanh trên địa bàn. Việc phân cấp này giúp mỗi khoảnh đất trống đều có người đứng đầu chịu trách nhiệm "xanh hóa".

Hai là, xã hội hóa để huy động nguồn lực dân sinh. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách, thành phố ban hành cơ chế khuyến khích các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân cùng tham gia trồng cây. Đây không còn là phong trào kêu gọi hình thức, mà là giải pháp thực chất nhằm gia tăng mật độ che phủ từ những không gian nhỏ nhất trong khu dân cư.

Ba là, áp dụng cơ chế tài chính ưu đãi ở mức tối đa. Một điểm mới đặc biệt đáng chú ý là cam kết tài chính từ ngân sách thành phố. Nghị quyết nêu rõ: Trong trường hợp cùng một nội dung được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ, đối tượng tham gia sẽ được lựa chọn áp dụng mức hỗ trợ cao nhất. Quy định này thể hiện rõ cam kết nguồn lực của Thủ đô, đảm bảo cho các dự án xanh không bị nghẽn vì thiếu vốn và tạo động lực thực chất cho người tham gia.

Bài học kinh nghiệm từ các siêu đô thị

Nếu đặt cách làm mới của Hà Nội cạnh các đô thị lớn trên thế giới, có thể thấy Thủ đô đang tiệm cận gần với tư duy quản lý chuyển từ "bảo vệ thụ động" sang "phát triển chủ động và đa giá trị".

Tại các siêu đô thị có mật độ cao như Singapore hay Tokyo (Nhật Bản), từ lâu họ đã từ bỏ việc coi cây xanh là yếu tố trang trí thuần túy mà quản lý như một kết cấu hạ tầng thiết yếu. Singapore thậm chí đã số hóa từng cây xanh bằng hệ thống định vị thông minh và bắt buộc các tòa nhà cao tầng phải trả lại mảng xanh bằng các khu vườn trên cao.

Cách tiếp cận của Hà Nội trong Nghị quyết mới phản ánh xu hướng này thông qua việc thúc đẩy kinh tế lâm nghiệp đa giá trị. Thành phố không đóng cửa rừng ngoại thành một cách cực đoan, mà khuyến khích khai thác hiệu quả thông qua phát triển kinh tế dưới tán rừng, du lịch sinh thái và dịch vụ môi trường. Điều này tạo động lực tự thân cho người dân và doanh nghiệp bảo vệ mảng xanh vì nó gắn liền với lợi ích sinh kế bền vững.

Bên cạnh đó, việc Hà Nội chú trọng ứng dụng công nghệ để giám sát tài nguyên, cũng như thiết lập cơ chế phối hợp liên vùng với các tỉnh giáp ranh như Phú Thọ, Hòa Bình là một bước đi tất yếu. Rừng và cây xanh không bị chia cắt bởi địa giới hành chính mà được nhìn nhận như một hệ thống sinh thái tuần hoàn, liên thông che chở cho cả vùng đồng bằng.

Nghị quyết của HĐND thành phố Hà Nội đã mở ra hành lang pháp lý mạnh mẽ. Từ chỗ chỉ đạt mức diện tích cây xanh khiêm tốn, Hà Nội đang đặt nền móng cho những vành đai sinh thái kết nối chặt chẽ từ những cánh rừng ở Ba Vì, Sóc Sơn cho đến từng công viên nội đô. Tất nhiên, từ văn bản đến thực tế là một hành trình dài đòi hỏi sự nghiêm túc thực thi của cấp cơ sở. Nhưng với một cơ chế đặc thù đúng hướng, người dân có quyền kỳ vọng vào một Thủ đô xanh, an lành và bền vững hơn trước thử thách của khí hậu.