Xây dựng và phát triển hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam

Phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Trần Thị Lụa, Phân hiệu Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh về những quan tâm, kỳ vọng cũng như những đề xuất từ thực tiễn nghiên cứu và công tác của bà.

PV: Thưa Tiến sĩ, bà quan tâm thế nào đến những định hướng lớn của Đại hội Đảng XIV đặt ra đối với lĩnh vực gia đình và phát triển con người?

TS. Trần Thị Lụa: Tôi theo dõi và đặc biệt quan tâm đến Đại hội XIV của Đảng, bởi đây là dấu mốc quan trọng, định hình con đường phát triển của đất nước trong nhiều năm tới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và những biến động kinh tế - xã hội diễn ra ngày càng nhanh, việc xác lập những định hướng chiến lược đúng đắn là yếu tố then chốt để bảo đảm phát triển bền vững.

Ở góc độ chuyên môn, tôi chú ý nhất đến cách Đại hội tiếp cận vấn đề phát triển con người và vai trò của gia đình trong tổng thể các mục tiêu phát triển. Gia đình không chỉ là không gian riêng tư của mỗi cá nhân mà còn là nền tảng xã hội, nơi hình thành nhân cách, giá trị sống, lối ứng xử và năng lực hội nhập của mỗi con người. Nếu không có những gia đình ổn định, hạnh phúc và tiến bộ, thì rất khó có thể xây dựng một xã hội văn minh, một nền kinh tế sáng tạo và một quốc gia hùng cường.

Tôi kỳ vọng Đại hội sẽ tiếp tục nhấn mạnh quan điểm lấy con người làm trung tâm, là mục tiêu và động lực của phát triển. Trong đó, gia đình cần được nhìn nhận như một "thiết chế nền tảng" chứ không chỉ là một phạm trù văn hóa hay đạo đức. Cách nhìn này sẽ giúp các chính sách về kinh tế, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, lao động- việc làm… có sự gắn kết chặt chẽ hơn với đời sống gia đình.

Một điểm nữa khiến tôi rất quan tâm là định hướng "Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam". 

Theo tôi, "Gia đình" chính là nơi đầu tiên và quan trọng nhất để các hệ giá trị đó được hình thành và truyền thụ. Vì vậy, mọi định hướng chiến lược nếu không đặt gia đình ở vị trí trung tâm thì sẽ thiếu đi một trụ cột quan trọng.

PV: Bà kỳ vọng Đại hội XIV sẽ tạo ra những động lực, chính sách và môi trường phát triển như thế nào cho lĩnh vực gia đình và phát triển con người?

TS. Trần Thị Lụa: Tôi kỳ vọng Đại hội XIV của Đảng sẽ mở ra một giai đoạn mới, trong đó các chính sách về gia đình và phát triển con người được tiếp cận một cách toàn diện, hiện đại và phù hợp hơn với bối cảnh xã hội đang thay đổi rất nhanh.

Trước hết, về mặt chính sách, tôi mong muốn có một chiến lược quốc gia dài hạn về phát triển gia đình gắn với phát triển con người. Chiến lược này không chỉ dừng ở việc tuyên truyền hay vận động, mà cần có những cơ chế cụ thể về tài chính, nhân lực và tổ chức thực hiện. Gia đình cần được đặt vào trung tâm của các chính sách an sinh xã hội, giáo dục, y tế, dân số, lao động- việc làm, bình đẳng giới và chăm sóc người cao tuổi.

Thứ hai, tôi kỳ vọng Đại hội sẽ tạo ra những động lực mới thông qua việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực xã hội. Chẳng hạn, ứng dụng công nghệ số vào cung cấp dịch vụ tư vấn gia đình, giáo dục kỹ năng làm cha mẹ, chăm sóc sức khỏe tinh thần hay phòng ngừa bạo lực gia đình. Những mô hình này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí mà còn mở rộng khả năng tiếp cận của người dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa.

Thứ ba, tôi rất mong Đại hội chú trọng đến việc xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh, nơi các giá trị tích cực của gia đình được tôn vinh và lan tỏa. Hiện nay, sự phát triển nhanh của mạng xã hội và truyền thông số vừa mang lại cơ hội, vừa đặt ra nhiều thách thức. Nếu không có định hướng đúng, các giá trị lệch chuẩn, lối sống thực dụng, bạo lực ngôn từ hay sự thờ ơ trong các mối quan hệ gia đình rất dễ lan rộng.

 Vai trò của gia đình trong mục tiêu quốc gia

PV: Theo bà, vai trò của gia đình trong mục tiêu xây dựng đất nước hùng cường, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc cần được nhìn nhận và phát huy ra sao?

TS. Trần Thị Lụa: Tôi cho rằng, muốn xây dựng một quốc gia hùng cường, trước hết phải xây dựng được những con người có năng lực, có đạo đức, có trách nhiệm và có khát vọng cống hiến. Và tất cả những phẩm chất đó đều được hình thành đầu tiên trong gia đình.

Gia đình là môi trường xã hội hóa đầu tiên của mỗi cá nhân. Ở đó, trẻ em học cách yêu thương, chia sẻ, tôn trọng, kỷ luật và vượt qua khó khăn. Những bài học này không thể thay thế hoàn toàn bằng nhà trường hay xã hội. Một đứa trẻ lớn lên trong một gia đình hạnh phúc, nơi có sự thấu hiểu và nâng đỡ, sẽ có nền tảng tâm lý vững chắc để học tập, lao động và cống hiến.

Trong mục tiêu xây dựng một xã hội văn minh và hạnh phúc, gia đình còn là nơi lưu giữ và truyền tải các giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống. Sự gắn kết giữa các thế hệ không chỉ giúp duy trì bản sắc dân tộc, mà còn tạo ra sự tiếp nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai.

Để phát huy vai trò này, chúng ta cần thay đổi cách nhìn về gia đình. Gia đình không chỉ là một đơn vị thụ hưởng chính sách, mà cần được xem là một chủ thể tham gia phát triển. Gia đình cần được trao quyền, được lắng nghe và được hỗ trợ để tự giải quyết các vấn đề của mình.

PV: Từ thực tiễn nghiên cứu và công tác, theo bà cần phải làm gì và những thách thức lớn phải vượt qua để hiện thực hóa các mục tiêu đó?

TS. Trần Thị Lụa: Theo tôi, để hiện thực hóa các mục tiêu lớn mà Đại hội XIV đặt ra, cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, các tổ chức xã hội và từng gia đình.

Trước hết, cần đẩy mạnh công tác nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của gia đình. Hiện nay, không ít người vẫn coi các vấn đề trong gia đình là "chuyện riêng", không cần sự can thiệp hay hỗ trợ từ bên ngoài. Điều này dẫn đến việc nhiều vấn đề như bạo lực gia đình, xung đột thế hệ, trầm cảm, cô đơn… không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Thứ hai, cần đầu tư mạnh mẽ hơn cho nguồn nhân lực làm công tác gia đình và phát triển con người. Đây là lĩnh vực đòi hỏi kiến thức liên ngành, từ tâm lý học, xã hội học đến kinh tế học và công tác xã hội. Nếu đội ngũ này không được đào tạo bài bản và cập nhật thường xuyên, thì rất khó đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn.

Thứ ba, cần tăng cường nghiên cứu khoa học và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về gia đình. Các chính sách muốn hiệu quả phải dựa trên bằng chứng khoa học. Chúng ta cần hiểu rõ gia đình Việt Nam đang thay đổi như thế nào, những vấn đề nổi lên là gì và đâu là giải pháp phù hợp nhất.

Về thách thức, tôi cho rằng lớn nhất hiện nay chính là sự thay đổi nhanh chóng của bối cảnh xã hội. Sự phát triển của công nghệ, mạng xã hội, lối sống cá nhân hóa và áp lực kinh tế đang làm biến đổi sâu sắc cấu trúc và chức năng của gia đình. Nếu không có sự thích ứng kịp thời, nhiều giá trị tích cực của gia đình có thể bị mai một.

Ngoài ra, khoảng cách giàu nghèo, sự bất bình đẳng về cơ hội tiếp cận dịch vụ xã hội cũng là những rào cản lớn. Một gia đình không thể hạnh phúc bền vững nếu họ luôn phải lo lắng về miếng cơm, manh áo, về tương lai học tập của con cái hay chăm sóc người già.