"Xúi" ăn vạ sau xung đột: Khi tổn thương bị quy đổi thành lợi ích

Từ va chạm nhỏ đến bạo lực

Ngày 4/5, mạng xã hội lan truyền đoạn clip ghi lại cảnh một nam tài xế giao thực phẩm bị một phụ huynh tát ngay tại khu vực sân một trường mầm non tại Bắc Ninh. Theo nội dung clip, sự việc bắt đầu khi tài xế dừng xe trước sân trường và đề nghị một phụ huynh di chuyển chiếc xe máy đang chắn lối đi. Tuy nhiên, người này không hợp tác mà lớn tiếng, chửi bới, thậm chí có lời lẽ thách thức.

Không dừng lại ở đó, nam tài xế xuống xe, tiến lại gần người phụ huynh để tiếp tục trao đổi. Hai bên đứng ở khoảng cách gần và lời qua tiếng lại trong lúc căng thẳng. Trong diễn biến sau đó, người phụ huynh bất ngờ vung tay tát vào mặt tài xế. Sau hành vi này, người này vẫn giữ thái độ hung hăng, trong khi những người xung quanh bắt đầu can ngăn.

Vụ việc nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận. Tuy nhiên, đây không phải là trường hợp cá biệt. Thời gian gần đây, nhiều vụ xung đột tương tự trong đời sống thường ngày từ va chạm giao thông, tranh chấp nơi công cộng đến những mâu thuẫn rất nhỏ trong sinh hoạt, đều có chung một kịch bản: bắt đầu từ những va chạm tưởng chừng không đáng kể, nhưng lại nhanh chóng bị đẩy lên thành căng thẳng và kết thúc bằng hành vi bạo lực.

"Xúi" biến tổn thương thành lợi ích

Không chỉ dừng lại ở hành vi bạo lực trong thực tế, cách một bộ phận cộng đồng mạng phản ứng với các vụ việc tương tự cũng cho thấy một biểu hiện lệch chuẩn đáng lo ngại. Bên cạnh những ý kiến lên án hành vi đánh người, trên mạng xã hội xuất hiện không ít bình luận theo hướng "xúi" người trong cuộc biến tổn thương thành lợi thế. Những phát ngôn như: "không có tiền thì chưa mở mắt", "không có 500 triệu thì không mở mắt được đâu", "phải vào viện đắt tiền mà nằm", hay "cứ vào viện rồi tính tiếp", thậm chí "có cơ hội đổi xe mới rồi" hay "cứ việc nằm một chỗ mà lĩnh lương thôi"… xuất hiện dày đặc.

Thậm chí, một số ý kiến còn gợi ý cách "ứng xử" mang tính đối phó như: "nhớ ghi có dấu hiệu hoảng sợ, đau đầu, chóng mặt", "cứ nằm viện rồi gửi video"… như một cách tạo lợi thế trong quá trình giải quyết sự việc.

Ở đây cần phân biệt rõ: việc yêu cầu bồi thường khi bị xâm hại là quyền chính đáng. Tuy nhiên, khi tổn thương bị đặt trong phép tính "được – mất", bị biến thành công cụ để mặc cả, thậm chí bị "tối ưu hóa" bằng những gợi ý mang tính đối phó, thì ranh giới giữa quyền lợi hợp pháp và cách ứng xử lệch chuẩn đã bắt đầu bị xóa nhòa.

Không chỉ dừng lại ở những bình luận đơn lẻ, đáng chú ý là cách các quan điểm này được lặp lại, hưởng ứng và lan truyền. Khi một cách nhìn được nhắc lại đủ nhiều, nó dễ trở thành một "chuẩn mực ngầm", khiến người đọc có cảm giác đó là cách xử lý hợp lý, thậm chí là khôn ngoan. Đây chính là cơ chế khiến những lệch chuẩn trong nhận thức không còn dừng ở ý kiến cá nhân, mà có nguy cơ lan rộng và tác động ngược trở lại hành vi ngoài đời thực.

Lệch chuẩn nhận thức

Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh – chuyên gia xã hội học, những biểu hiện như trên phản ánh một sự lệch chuẩn trong hệ giá trị. Trong một xã hội lành mạnh, sức khỏe, thân thể, danh dự và sự an toàn của con người phải được đặt cao hơn mọi tính toán vật chất. Bồi thường, nếu có, chỉ là hệ quả pháp lý nhằm khắc phục thiệt hại, chứ không thể trở thành một "cơ hội" để mặc cả với tổn thương.

Ở góc độ này, việc một số ý kiến coi tổn thương như một cơ hội cho thấy sự lệch chuẩn trong cách nhìn nhận: từ bảo vệ con người sang tính toán lợi ích. Khi cách nhìn này được lặp lại, ranh giới giữa quyền lợi chính đáng và hành vi mang tính lợi dụng dễ bị xóa nhòa.

TS. Linh cho rằng, nhiều hành vi bạo lực không bắt đầu từ ý định tấn công ngay từ đầu, mà xuất phát từ việc các bên không rời khỏi "vùng nguy hiểm" của cảm xúc, nơi căng thẳng bị đẩy lên nhưng không được kiểm soát. Khi đó, việc tiếp tục tranh cãi, duy trì đối đầu ở khoảng cách gần rất dễ khiến xung đột leo thang.

Ở khía cạnh này, mỗi cá nhân cần được trang bị kỹ năng quản trị xung đột: biết khi nào cần dừng lại, giữ khoảng cách, giảm tương tác và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. "Đúng – sai có thể làm rõ sau, nhưng an toàn phải được đặt lên trước", ông nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, TS. Linh cũng lưu ý về việc sử dụng công nghệ trong xung đột. Ghi hình để làm bằng chứng là cần thiết, nhưng nếu đi kèm với việc tiếp tục lời qua tiếng lại hoặc gây áp lực tâm lý, nó có thể khiến tình huống trở nên căng thẳng hơn. "Nguyên tắc là ghi nhận sự việc, nhưng không kích hoạt thêm xung đột", ông nói.

Theo TS. Linh, cần phê phán đồng thời hai xu hướng: sử dụng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn và "thương mại hóa" tổn thương cá nhân. Cả hai đều không phù hợp với một xã hội văn minh.

Khi những cách nhìn lệch chuẩn này không được nhận diện và điều chỉnh kịp thời, chúng không chỉ ảnh hưởng đến cách xử lý từng vụ việc cụ thể, mà còn âm thầm định hình cách con người phản ứng trong những xung đột tương tự về sau. Đây cũng là lý do vì sao, theo chuyên gia, cần nhìn nhận vấn đề không chỉ ở hành vi, mà ở cả cách xã hội đang hình thành và củng cố những nhận thức sai lệch.

Từ những phân tích trên, chuyên gia cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất trong ứng xử khi xảy ra xung đột là ưu tiên bảo vệ an toàn thân thể. Đúng sai có thể được giải quyết sau bằng pháp luật, nhưng một khi bạo lực xảy ra, hậu quả về thể chất và tinh thần có thể kéo dài và không dễ khắc phục. "Dừng lại không phải là thua. Dừng lại là biết kiểm soát bản thân, là lựa chọn văn minh", TS. Linh nhấn mạnh.