Biến nhà đất thờ tự thành của riêng, lòng tham làm mất tình ruột thịt

Từ di nguyện làm nhà thờ tự đến cuộc tranh chấp giữa những người ruột thịt

Theo nội dung Bản án của TAND quận Thanh Khê (cũ), TP Đà Nẵng, bà Trần Thị K. là người tạo lập được một ngôi nhà cùng thửa đất rộng 38,4m² tại địa phương. Trước khi qua đời vào năm 2009, bà K. đã lập di chúc, để lại toàn bộ nhà đất với mục đích làm nhà thờ tự, không được bán, chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, bảo lãnh. Người được giao quản lý, sử dụng tài sản này là mẹ ruột của bà K., tức bà Nguyễn Thị Kh.

Bản di chúc cũng thể hiện rõ mong muốn của người quá cố là nếu nhà đất nằm trong diện quy hoạch, giải tỏa thì người mẹ sẽ nhận tiền đền bù để mua đất, xây dựng nhà thờ tự. Các cháu nội, ngoại ở xa, nếu có nguyện vọng, được phép ở lại ngôi nhà để thuận tiện cho việc học hành.

Sau khi bà K. qua đời, gia đình đã thống nhất giao việc quản lý ngôi nhà cho một người em trai. Đáng chú ý, trong quá trình làm thủ tục liên quan đến nhà đất, ông Trần H. (một người con trai của bà Kh.) đã làm đơn trình báo mất Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, mặc dù theo trình bày của ông Trần Tấn Đ. (anh trai ông H.), giấy chứng nhận bản gốc vẫn do ông Đ. trực tiếp giữ.

Sau đó, bà Kh. làm thủ tục kê khai nhận di sản thừa kế từ con gái, được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất vào ngày 25/11/2015. Chỉ 6 ngày sau, ngày 1/12/2015, bà Kh. lập di chúc tại một phòng công chứng ở Đà Nẵng, với nội dung để lại toàn bộ nhà đất nói trên cho con trai là ông Trần H. quản lý, sử dụng.

Đến ngày 3/8/2017, căn cứ vào bản di chúc này, cơ quan đăng ký đất đai đã chỉnh lý biến động, ghi nhận việc thừa kế nhà đất cho ông H. Từ đây, mâu thuẫn gia đình trở nên gay gắt. Ông Đ cho rằng việc mẹ lập di chúc để lại nhà đất cho ông H. là trái với di nguyện của bà K. Ông Đ. cũng phản ánh rằng sau khi tiếp quản nhà, ông H. đã thay ổ khóa, không cho những người anh em khác vào nhà thắp hương cho ông bà tổ tiên.

Bất bình trước sự việc, ông Đ. khởi kiện, yêu cầu Tòa án tuyên bố di chúc ngày 1/12/2015 của bà Kh. không hợp pháp, đồng thời yêu cầu hủy nội dung chỉnh lý biến động sang tên cho ông H.

Di chúc được công chứng vẫn có thể bị tuyên không hợp pháp

Theo Hội đồng xét xử, di chúc của bà K. lập ngày 22/5/2009 đã xác định rõ nhà đất được sử dụng làm nhà thờ tự, không được mua bán, chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, bảo lãnh và giao cho bà Kh. quản lý, sử dụng. Như vậy, bà Kh. là người được chỉ định quản lý di sản, chứ không phải người được quyền tự do định đoạt tài sản này như tài sản thuộc sở hữu riêng của mình.

Trong khi đó, tại khoản 2 Điều 639 Bộ luật Dân sự năm 2005, pháp luật quy định người quản lý di sản không được định đoạt tài sản bằng di chúc, trừ trường hợp có sự đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế.

Đối chiếu quy định này với nội dung di chúc của bà Kh., Hội đồng xét xử nhận thấy việc bà Kh. lập di chúc để lại toàn bộ nhà đất cho ông H. là không phù hợp với quyền hạn của người quản lý di sản. Đây là hành vi định đoạt tài sản mà bà Kh. không có quyền thực hiện.

Bên cạnh đó, bản di chúc của bà Kh. cũng không thể hiện đầy đủ nội dung di nguyện của bà K về việc tạo điều kiện cho các cháu nội, ngoại ở xa được lưu trú tại ngôi nhà nếu có nguyện vọng... Từ những căn cứ trên, Tòa án xác định di chúc của bà Kh. lập ngày 1/12/2015 không hợp pháp.

Tại phần quyết định, Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu khởi kiện của ông Trần Tấn Đ., tuyên bố di chúc ngày 1/12/2015 của bà Kh. không hợp pháp; đồng thời kiến nghị cơ quan đăng ký đất đai điều chỉnh biến động phù hợp với kết quả giải quyết của Tòa án và quy định pháp luật.

Các đương sự thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà Kh. có quyền liên hệ cơ quan nhà nước có thẩm quyền để được điều chỉnh lại giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất.

Đừng để tài sản thừa kế trở thành nguyên nhân chia lìa tình thân

Từ vụ việc trên, có thể thấy một nhầm lẫn khá phổ biến trong các gia đình là người được giao quản lý, sử dụng tài sản thừa kế thường bị đồng nhất với người có toàn quyền sở hữu và định đoạt tài sản đó.

Trên thực tế, đây là những quyền và tư cách pháp lý khác nhau.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005 được áp dụng trong vụ án, người lập di chúc có thể chỉ định người quản lý di sản. Người được giao quản lý có trách nhiệm bảo quản, gìn giữ tài sản và thực hiện các công việc liên quan đến việc quản lý theo quy định pháp luật cũng như ý chí của người để lại di sản.

Điều 670 Bộ luật Dân sự năm 2005 cũng có quy định về di sản dùng vào việc thờ cúng. Theo đó, nếu người lập di chúc để lại một phần di sản dùng vào việc thờ cúng thì phần di sản này không được chia thừa kế và được giao cho người đã được chỉ định trong di chúc quản lý để thực hiện việc thờ cúng.

Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm ý nguyện của người đã khuất, tránh việc tài sản dành cho mục đích thờ cúng bị chia tách hoặc sử dụng sai mục đích.

Người con gái khi còn sống đã thể hiện khá rõ mong muốn dành lại ngôi nhà làm nơi thờ tự, hương khói tổ tiên, đồng thời tạo điều kiện cho con cháu có chỗ đi về. Thế nhưng, sau khi người để lại di sản qua đời, chính những người thân trong gia đình lại phát sinh tranh chấp về quyền quản lý và định đoạt tài sản.

Tài sản thừa kế có thể được phân chia theo quy định pháp luật nhưng tình cảm ruột thịt một khi đã bị tổn thương bởi sự tranh giành, tính toán thì không phải lúc nào cũng có thể hàn gắn.