Lần đầu tiên ghép thành công thận lợn cho người

Hai năm trước, Tim Andrews kiệt sức đến mức luôn muốn ngủ. Bệnh tiểu đường và huyết áp cao khiến ông bị suy thận, buộc ông phải lọc máu định kỳ để duy trì sự sống. Tuy nhiên, việc điều trị này dần khiến ông suy kiệt. Ở tuổi 66, ông gần như không còn sức lực hay cảm giác thèm ăn, quá yếu để đi lại và từng hai lần lên cơn đau tim.

Ghép thận có thể cứu sống Andrews, nhưng nguồn tạng khan hiếm khiến cơ hội đó trở nên mong manh. Là người thuộc nhóm máu hiếm, cơ hội tìm được thận phù hợp với Andrews lại càng thấp.

Vậy nên, khi biết các bác sĩ tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Mỹ) đang thử nghiệm ghép thận lợn biến đổi gen cho người, Andrews đã chủ động liên hệ. "Nếu đã sắp chết, tôi nghĩ tôi nên làm điều gì có ích cho đời và tham gia thử nghiệm này", Andrews nói.

Ngày 25/1/2025, Andrews được ghép thận lợn biến đổi gen và sống với quả thận này trong chín tháng. Năm nay, ông trở thành bệnh nhân đầu tiên trên thế giới được ghép thận người sau khi từng trải qua ca ghép thận lợn. Trường hợp của Andrews đã được mô tả trong một nghiên cứu mới công bố tuần trước trên tạp chí y khoa The Lancet.

Tín hiệu tích cực từ thận lợn biến đổi gen

Trường hợp của Andrews cung cấp những bằng chứng ban đầu cho một hướng đi đáng chú ý trong y học ghép tạng: dù chưa thể trở thành giải pháp lâu dài, thận lợn có thể đóng vai trò như "chiếc cầu", giúp bệnh nhân duy trì sự sống trong thời gian chờ được ghép thận người. Để giảm nguy cơ cơ thể đào thải nội tạng và vô hiệu hóa các virus trong bộ gen của lợn, thận lợn thường được chỉnh sửa gen nhiều lần trước khi được sử dụng để ghép.

Ngoài ra, giới y học cũng hy vọng thận lợn giúp giảm thời gian chạy thận nhân tạo - một phương pháp điều trị có thể khiến cơ thể suy kiệt. "Chạy thận gây hại đáng kể đến mức bệnh nhân có thể trở nên quá yếu để được ghép tạng hoặc tử vong trong thời gian chờ để ghép tạng", Tiến sĩ Leonardo V. Riella, đến từ Bệnh viện Đa khoa Massachusetts, cho biết.

Ý tưởng dùng thận lợn như "chiếc cầu" trước khi ghép thận người ban đầu bị cho là khó khả thi. Các nhà nghiên cứu lo ngại việc ghép thận lợn có thể làm tăng nguy cơ cơ thể đào thải thận người được ghép sau đó. Tuy nhiên, trường hợp của Andrews và một bệnh nhân khác cho thấy dường như lo ngại này không xảy ra. Theo Mike Curtis, đại diện công ty công nghệ sinh học eGenesis – đơn vị sản xuất lợn biến đổi gen, việc ghép thận lợn trước đó không làm thay đổi phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với mô người.

Tổng cộng, năm bệnh nhân tại Bệnh viện Mass General Brigham đã được ghép thận lợn do công ty eGenesis sản xuất, trong khuôn khổ chương trình của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) dành cho những bệnh nhân không còn lựa chọn điều trị nào khác.

Theo eGenesis, tính đến tuần trước, ba bệnh nhân, trong đó có Andrews, đã sống với thận lợn được ghép trong hơn tám tháng. Một bệnh nhân tử vong do biến cố tim mạch đột ngột ngay sau ca ghép, trong khi bệnh nhân còn lại mới được ghép vào tháng Sáu.

Các bác sĩ cho biết, chín tháng sống với thận lợn đã đóng vai trò quan trọng trong quá trình phục hồi của Andrews. Quả thận hoạt động liên tục, tạo nước tiểu và loại bỏ chất thải khỏi cơ thể 24/7, thực hiện những chức năng mà máy lọc máu chỉ có thể thay thế cách ngày, với mỗi lần điều trị kéo dài nhiều giờ. Nhờ đó, Andrews ăn uống tốt hơn và lấy lại khối lượng cơ bắp. "Quả thận lợn đã cho tôi được sống thêm", Andrews nói.

Các bác sĩ chuyên khoa thận thường chứng kiến những khó khăn mà bệnh nhân phải trải qua khi chạy thận. Theo bác sĩ Riella, nhiều bệnh nhân cho biết cuộc sống phụ thuộc vào máy lọc máu "không phải là cuộc sống đúng nghĩa". Chính mong muốn thoát khỏi tình trạng đó đã thôi thúc nhiều người tình nguyện tham gia thử nghiệm, dù vẫn còn nhiều điều chưa được biết rõ.

Triển vọng đối với ghép tạng dị chủng

Những năm gần đây, ghép tạng dị chủng là lĩnh vực phát triển nhanh nhờ những tiến bộ về kỹ thuật di truyền, nhân bản vô tính và các loại thuốc chống đào thải nội tạng. FDA đã cho phép thực hiện các thử nghiệm này dưới sự giám sát chặt chẽ.

Tiến sĩ Muhammad Mohiuddin, giáo sư tại Trường Y Đại học Maryland và là một trong những người tiên phong về cấy ghép dị chủng, cho biết, ngay cả ông cũng bất ngờ trước tốc độ phát triển của lĩnh vực này. Mohiuddin đã dành hàng chục năm nghiên cứu việc ghép tim lợn cho khỉ đầu chó, trước khi tham gia ca ghép tim lợn biến đổi gen đầu tiên trên người vào năm 2022.

Các bệnh nhân đầu tiên được ghép tim lợn đều mắc bệnh rất nặng và qua đời không lâu sau đó. Tuy nhiên, vào tháng 3/2024, các bác sĩ tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts đã thực hiện ca ghép thận lợn biến đổi gen đầu tiên trên người, với bệnh nhân là Rick Slayman, 62 tuổi. Ông xuất viện sau hai tuần, nhưng mắc bệnh tim mạn tính và qua đời chưa đầy hai tháng sau đó do biến chứng của căn bệnh này.

Hiện tại, nhiều nghiên cứu về cấy ghép dị chủng đang được tiến hành. EGenesis dự kiến bắt đầu thử nghiệm lâm sàng với 33 bệnh nhân vào năm tới. Trong khi đó, United Therapeutics Corporation đã khởi động thử nghiệm thận lợn biến đổi gen vào tháng 11/2025 và chuẩn bị triển khai thử nghiệm thứ hai. Công ty cũng đang bắt đầu một thử nghiệm quy mô nhỏ về ghép tim lợn cho người.

Theo Tiến sĩ Curtis, thận lợn có thể trở thành "chiếc cầu" hữu ích, nhưng mục tiêu cuối cùng là phát triển thận có thể hoạt động lâu dài như thận người. Tiến sĩ Riella cho rằng trước mắt, đây có thể là một giải pháp tạm thời, trong khi việc phát triển thận có khả năng thay thế lâu dài chức năng của thận người có thể cần thêm 10 – 15 năm. 

Trong chín tháng được ghép thận lợn, Andrews vẫn phải nhập viện nhiều lần. Cuối cùng, các bác sĩ phải lấy quả thận ra sau khi một cục máu đông hình thành trong mạch máu, gây tổn thương cơ quan. Andrews tiếp tục chạy thận trong một thời gian ngắn trước khi được ghép thận người vào tháng Một năm nay.

Dù sau đó vẫn gặp một số vấn đề sức khỏe, Andrews đã khỏe mạnh hơn. Ông trở lại cuộc sống thường ngày, đi bơi, chèo kayak, đạp xe và ăn uống ngon miệng hơn.

“Lúc đầu, tôi nghĩ mình chỉ còn sống được vài tháng, có lẽ nhiều nhất là một năm, vì khi đó tôi cảm thấy rất tệ”, Andrews nhớ lại quãng thời gian phải chạy thận nhân tạo. Tuy nhiên, ca ghép tạng đã thay đổi hoàn toàn cách ông nhìn nhận cuộc sống. Giờ đây, ông cảm thấy cuộc sống của mình đã tốt lên nhiều.