Cần bảo đảm quyền lựa chọn và khiếu nại của người tiêu dùng trong nền kinh tế số

Thận trọng khi bãi bỏ quy định đặc thù về hợp đồng thương mại

Liên quan đến dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trao đổi bên hành lang Quốc hội, bà Trần Lan Phương cho rằng, tại Điều 1, Điều 5 và Điều 6 về hiệu lực, chuyển tiếp của dự thảo, cần phân biệt rõ quy định trùng lặp với quy định có nội dung điều chỉnh đặc thù.

Nữ đại biểu ủng hộ loại bỏ quy định trùng lặp với Bộ luật Dân sự nhưng đề nghị không đồng nhất "trùng chủ đề" với "trùng nội dung điều chỉnh". Quan hệ thương mại có tính chuyên nghiệp, tốc độ giao dịch cao, chuỗi cung ứng nhiều tầng và yêu cầu phân bổ rủi ro rõ ràng. Các quy tắc chuyên biệt về giao hàng, kiểm tra hàng hóa, chuyển rủi ro, chế tài, lãi chậm trả và thời hiệu tranh chấp có chức năng làm giảm chi phí đàm phán, thực thi hợp đồng.

Theo đại biểu Trần Lan Phương, nếu bãi bỏ các quy định này khi chưa có cơ chế thay thế tương ứng, doanh nghiệp sẽ phải tự xây dựng nhiều điều khoản hơn trong hợp đồng. Doanh nghiệp nhỏ có thể chịu bất lợi do hạn chế về năng lực pháp lý và chi phí tranh tụng.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp sản xuất ký hợp đồng cung ứng nguyên liệu theo nhiều đợt. Khi hàng giao không đúng chất lượng, thời hạn kiểm tra, thông báo, quyền áp dụng chế tài và thời điểm chuyển rủi ro quyết định trực tiếp khả năng duy trì sản xuất.

Vì vậy, cần xác định cụ thể quy định nào của Bộ luật Dân sự có thể thay thế các quy tắc hiện hành.

Bà Trần Lan Phương cũng đề nghị rà soát riêng thời hiệu khởi kiện theo Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự, cũng như các trường hợp hợp đồng có yếu tố nước ngoài.

Để tránh phát sinh khoảng trống pháp lý, bà Trần Lan Phương kiến nghị cơ quan soạn thảo lập bảng đối chiếu đến từng quy phạm dự kiến bãi bỏ, phân loại rõ nội dung trùng hoàn toàn với Bộ luật Dân sự, nội dung vẫn có giá trị đặc thù và nội dung cần chỉnh sửa. Trước mắt, nên giữ các quy tắc đặc thù chưa có cơ chế thay thế tương đương để xử lý tổng thể trong lần sửa đổi Luật Thương mại tiếp theo.

Theo nữ đại biểu, nếu quyết định bãi bỏ, cần làm rõ tại Điều 6 về chuyển tiếp pháp luật áp dụng đối với hợp đồng ký trước ngày luật có hiệu lực, nghĩa vụ còn đang thực hiện và tranh chấp phát sinh sau thời điểm đó.

Làm rõ cách xác định thị phần trong kinh tế số

Đối với nội dung sửa đổi Điều 10 Luật Cạnh tranh tại Điều 2 dự thảo, bà Trần Lan Phương cho rằng, cần có cơ sở pháp lý rõ ràng để xác định thị phần và sức mạnh thị trường của các nền tảng số.

Nữ đại biểu đề nghị tránh 2 cực đoan: chỉ nhìn vào doanh thu để đánh giá hiệu quả của nền tảng số, hoặc chỉ nhìn vào lượng người dùng và dữ liệu để kết luận doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh.

Một nền tảng có thể cung cấp dịch vụ miễn phí cho người dùng nhưng có nguồn thu từ quảng cáo, phí người bán. Ngược lại, cùng một đơn hàng có thể được đặt trên ứng dụng và thanh toán tại cửa hàng. Nếu cộng cơ học số liệu từ các kênh, thị phần có thể bị tính trùng; nếu chỉ tính giao dịch số, hoạt động thuộc cùng thị trường liên quan có thể bị bỏ sót.

Từ đó, bà Trần Lan Phương đề nghị quy định rõ nguyên tắc xác định thị phần trên toàn bộ thị trường liên quan, không phân biệt phương thức giao dịch, đồng thời có cơ chế loại trừ giao dịch trùng lặp.

Các yếu tố như hiệu ứng mạng, khả năng tiếp cận dữ liệu và chi phí chuyển đổi nền tảng nên được sử dụng làm chứng cứ bổ trợ khi đánh giá sức mạnh thị trường. Việc đánh giá cần có phương pháp minh bạch và bảo đảm quyền giải trình của doanh nghiệp.

Theo bà, cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý nhận diện hành vi hạn chế cạnh tranh mà không tạo thêm gánh nặng không cần thiết cho doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp nhỏ.

Với các quy định sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại Điều 4 dự thảo, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị đồng bộ quy định về dữ liệu cá nhân và làm rõ trách nhiệm xử lý khiếu nại phát sinh giữa nhiều địa phương.

Tại khoản 1 Điều 4 dự thảo, nội dung sửa đổi khoản 2 Điều 17 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được đối chiếu đồng bộ với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời rà soát sự thống nhất với Điều 20 của chính luật này.

Theo nữ đại biểu, việc người mua cung cấp địa chỉ để nhận hàng không đồng nghĩa với việc họ đồng ý cho sử dụng thông tin đó vào mục đích quảng cáo, phân tích hành vi hoặc chuyển cho bên thứ ba. Nếu nền tảng gộp mọi mục đích vào một nút "đồng ý", quyền lựa chọn chỉ tồn tại trên hình thức.

Bà Trần Lan Phương đề nghị làm rõ việc lựa chọn riêng từng mục đích thu thập, sử dụng dữ liệu; trách nhiệm chứng minh sự đồng ý; và cách thức rút lại sự đồng ý thuận tiện. Các quy định mới cũng cần tránh tạo thêm thủ tục trùng lặp với pháp luật chuyên ngành về dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh quyền kiểm soát dữ liệu, bà cho rằng cơ chế tiếp nhận và hỗ trợ thương lượng khi có tranh chấp cũng cần được quy định rõ.

Thực tế có thể phát sinh trường hợp người tiêu dùng ở tỉnh A mua hàng của người bán ở tỉnh B thông qua nền tảng đặt tại tỉnh C. Nếu thẩm quyền xử lý không rõ ràng, người dân sẽ gặp khó khăn khi xác định cơ quan chịu trách nhiệm.

Vì vậy, bà đề nghị luật hoặc văn bản được giao quy định chi tiết phải xác định rõ đầu mối tiếp nhận, trách nhiệm chuyển yêu cầu đến đúng cơ quan có thẩm quyền, thời hạn thông báo và cơ chế phối hợp xử lý vụ việc liên tỉnh.

Theo bà, phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi giúp người dân tiếp cận cơ quan có thẩm quyền thuận tiện hơn, thay vì làm phát sinh thêm thủ tục.

Bà nhấn mạnh tiêu chí thực thi là người dân chỉ cần gửi yêu cầu một lần và có cơ quan chịu trách nhiệm theo dõi vụ việc đến khi có kết quả.

Thống nhất thời điểm bãi bỏ Điều 25 Luật Thương mại

Một vấn đề khác được Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam lưu ý là sự chưa thống nhất giữa thời điểm dự kiến bãi bỏ Điều 25 Luật Thương mại quy định về hàng hóa cấm kinh doanh, hàng hóa hạn chế kinh doanh, hàng hóa kinh doanh có điều kiện và thời điểm có hiệu lực chung của luật sửa đổi.

Báo cáo thẩm tra đã chỉ rõ: theo giải trình của Chính phủ, việc bãi bỏ Điều 25 dự kiến có hiệu lực sau ngày 30/6/2027 để tránh khoảng trống pháp lý đối với một số danh mục hàng hóa chuyên ngành, nhưng Điều 5 dự thảo vẫn thể hiện hiệu lực chung từ ngày 1/3/2027 mà chưa có ngoại lệ.

Theo bà, sự chưa thống nhất này có thể khiến doanh nghiệp và cơ quan quản lý áp dụng khác nhau về căn cứ pháp lý đối với danh mục hàng hóa cấm, hạn chế kinh doanh.

Nữ đại biểu đề nghị bổ sung ngoại lệ về thời điểm có hiệu lực ngay tại Điều 5, đồng thời hoàn thành cơ sở pháp lý thay thế trước khi bãi bỏ quy định hiện hành, thay vì chỉ giải thích trong Tờ trình.

Bà Trần Lan Phương đề nghị cơ quan soạn thảo hoàn thiện dự thảo theo hướng cắt giảm quy định nhưng không tạo khoảng trống pháp lý; thúc đẩy cạnh tranh trên cơ sở tiêu chí có thể kiểm chứng; đồng thời đẩy mạnh phân cấp gắn với trách nhiệm phục vụ người dân.

Theo đại biểu Trần Lan Phương, việc xử lý đồng bộ những vấn đề này sẽ góp phần tạo nền tảng pháp lý ổn định, giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư, kinh doanh và bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng được bảo vệ thực chất.