Cần xã hội hóa việc chăm sóc người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số

Đa dạng mô hình chăm sóc, giảm áp lực cho gia đình

Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 của Cục Thống kê, Việt Nam có 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên. Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ xấp xỉ 18 triệu người. Quy mô người cao tuổi gia tăng đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo đảm an sinh, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và phát triển các dịch vụ chăm sóc dài hạn.

Tại Tọa đàm "Cộng đồng chung tay chăm sóc tích hợp người cao tuổi trong xu thế già hóa dân số", Giáo sư Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng thách thức lớn hiện nay là nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng tăng, trong khi khả năng đáp ứng của gia đình và hệ thống dịch vụ vẫn còn hạn chế.

Theo Giáo sư Nguyễn Đình Cử, gia đình vẫn giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi, nhưng không thể mặc định rằng con cháu luôn có đủ thời gian và điều kiện để đảm nhận toàn bộ trách nhiệm này.

Quá trình đô thị hóa, di cư lao động và sự thay đổi trong cơ cấu gia đình khiến nhiều người cao tuổi sống xa con cháu hoặc chỉ sống cùng người bạn đời cũng đã cao tuổi. Trong khi đó, những người đang ở độ tuổi lao động phải cân đối giữa công việc, nuôi dạy con cái và chăm sóc cha mẹ.

Đặc biệt, khi cả hai vợ chồng đều cao tuổi, khả năng hỗ trợ lẫn nhau có thể giảm sút nếu một người mắc bệnh hoặc suy giảm chức năng. Trong những trường hợp này, việc chỉ dựa vào các thành viên trong gia đình sẽ khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu chăm sóc.

Từ thực tế đó đặt ra yêu cầu phải xã hội hóa việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Theo ông, xã hội hóa chăm sóc người cao tuổi không có nghĩa là thay thế hoàn toàn vai trò của gia đình, mà là huy động thêm nguồn lực từ cộng đồng, các tổ chức xã hội, hệ thống y tế và các đơn vị cung cấp dịch vụ. Khi có mạng lưới hỗ trợ phù hợp, gia đình sẽ không phải đơn độc giải quyết mọi nhu cầu chăm sóc của người thân.

Một trong những hướng cần quan tâm là phát triển các mô hình chăm sóc tại cộng đồng, đặc biệt là chăm sóc ban ngày. Theo đó, người cao tuổi vẫn sinh sống tại nhà, nhưng có thể đến các điểm chăm sóc để được hỗ trợ những nhu cầu phù hợp, tham gia sinh hoạt tập thể và duy trì giao tiếp xã hội.

Mô hình này có thể giúp người cao tuổi hạn chế cảm giác cô đơn, duy trì hoạt động thể chất và tinh thần, đồng thời giúp con cháu có thời gian làm việc, thực hiện các trách nhiệm khác trong gia đình.

Phát huy vai trò của người cao tuổi

Bên cạnh yêu cầu mở rộng hệ thống chăm sóc, Giáo sư Nguyễn Đình Cử cũng lưu ý, cần nhìn nhận người cao tuổi như một nguồn lực của xã hội. Không phải tất cả người cao tuổi đều suy giảm sức khỏe hoặc mất khả năng lao động. Nhiều người vẫn có kinh nghiệm, kiến thức, sức khỏe và mong muốn tiếp tục làm việc, tham gia hoạt động cộng đồng, đóng góp cho gia đình.

Việc tạo điều kiện để họ tham gia lao động phù hợp với sức khỏe, năng lực và nguyện vọng sẽ góp phần phát huy kinh nghiệm, duy trì sự chủ động và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Để làm được điều đó, theo các chuyên gia, cần có môi trường sống an toàn, cơ hội tham gia các hoạt động xã hội và điều kiện tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp. Các chính sách cũng cần tránh cách tiếp cận coi người cao tuổi là một nhóm đồng nhất, bởi nhu cầu và khả năng của mỗi người rất khác nhau.

Cùng với trách nhiệm của Nhà nước và cộng đồng, việc chủ động chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn trẻ cũng có ý nghĩa quan trọng. Chuẩn bị không chỉ là tích lũy tài chính mà còn bao gồm chăm sóc sức khỏe, trang bị kiến thức tự chăm sóc, duy trì các mối quan hệ xã hội và có kế hoạch cho cuộc sống khi không còn làm việc toàn thời gian.

Định hướng này phù hợp với Luật Dân số số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, trong đó dành một chương cho thích ứng với già hóa dân số, đề cập việc chuẩn bị cho tuổi già, đa dạng hóa hình thức chăm sóc người cao tuổi và phát triển nhân lực chăm sóc.

Già hóa dân số là xu thế dài hạn, không thể giải quyết chỉ bằng nỗ lực của từng gia đình. Khi trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ, các dịch vụ được kết nối và người cao tuổi có điều kiện tiếp tục phát huy năng lực, xã hội sẽ chủ động hơn trước những thay đổi về cơ cấu dân số.

Mục tiêu không chỉ là giúp người cao tuổi sống lâu hơn, mà còn tạo điều kiện để họ sống khỏe mạnh, an toàn, có phẩm giá và duy trì vai trò trong gia đình, cộng đồng. Chủ động thích ứng với già hóa dân số hôm nay cũng chính là chuẩn bị cho tương lai của mỗi cá nhân và toàn xã hội.