Quy định mới về khí thải: Hàng hóa vào châu Âu phải có "hồ sơ môi trường"
CBAM chính thức có hiệu lực từ 1/1/2026 và vận hành dựa trên nguyên tắc cốt lõi là "người gây ô nhiễm phải trả tiền" Ảnh: Minh họa
Diễn ra từ ngày 19 đến 23/1/2026 tại Thụy Sĩ, Hội nghị Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đang nóng lên bởi những thảo luận về những điều kiện mới trong giao thương toàn cầu. Đặc biệt, kể từ 1/1/2026 việc mua bán không chỉ dựa trên giá cả, mà còn dựa trên mức độ thân thiện với môi trường của sản phẩm. Điều này tác động không nhỏ tới doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam.
Tâm điểm của sự chú ý chính là việc Liên minh châu Âu (EU) chính thức áp dụng các quy định mới về khí thải (gọi tắt là CBAM) từ đầu năm 2026. Đây không còn là dự báo, mà là thực tế mà mọi doanh nghiệp xuất khẩu phải đối mặt.
Tại Davos - nơi tụ hội của những nhà lãnh đạo hàng đầu thế giới, một thông điệp rõ ràng đã được phát đi: Muốn bán hàng vào các thị trường châu Âu, giá rẻ và mẫu mã đẹp thôi chưa đủ, hàng hóa còn phải "sạch".
Ông William Jernigan, chuyên gia chiến lược khí hậu tại WEF, lý giải: "Từ trước đến nay, chúng ta thường chỉ quan tâm đến giá tiền của sản phẩm. Nhưng kể từ nay, EU sẽ tính thêm một loại phí dựa trên lượng khói bụi và khí thải sinh ra trong quá trình làm ra sản phẩm đó. Đây là cách họ yêu cầu mọi người cùng có trách nhiệm với môi trường."
CBAM có thể hiểu là một loại "phí bù đắp môi trường". Trong nội khối EU, các nhà máy sản xuất thép, nhôm hay xi măng phải trả rất nhiều tiền cho lượng khí thải họ xả ra môi trường. Để công bằng, EU yêu cầu hàng hóa nhập khẩu từ bên ngoài vào cũng phải trả một mức phí tương đương. Mục đích là để các công ty không "chạy" sang các nước có quy định môi trường lỏng lẻo nhằm sản xuất giá rẻ, gây ô nhiễm rồi lại mang hàng về bán ngược lại châu Âu.
CBAM là cơ chế áp thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu vào Liên minh châu Âu (EU), với mục đích đảm bảo rằng hàng hóa sản xuất bên ngoài EU không được hưởng lợi từ việc phát thải cao hơn tiêu chuẩn của EU. Ảnh: Minh họa
Kể từ năm 2026, phạm vi của CBAM đã mở rộng sang 180 nhóm mặt hàng khác.
Giờ đây, những sản phẩm chế biến sâu như linh kiện ô tô, ốc vít, thiết bị xây dựng và ngay cả đồ gia dụng như máy giặt cũng nằm trong danh sách kiểm soát. Nếu sản phẩm đó chứa nhiều thép hoặc nhôm, nó chắc chắn sẽ bị tính phí khí thải khi cập cảng châu Âu.
Một nội dung các doanh nghiệp xuất khẩu không thể bỏ qua, đó là: Kể từ năm nay, EU không chấp nhận việc doanh nghiệp "tự khai" một cách chung chung. Mọi thông tin về lượng điện, lượng than hay xăng dầu đã tiêu tốn để làm ra sản phẩm phải có số liệu minh bạch và được các tổ chức độc lập xác nhận.
Nếu doanh nghiệp không chứng minh được sản phẩm của mình sản xuất "sạch", EU sẽ áp dụng một mức phí mặc định. Mức phí này thường rất cao (cao hơn nhiều so với thực tế phát thải của các nhà máy hiện đại), khiến hàng hóa trở nên đắt đỏ và khó bán hơn tại châu Âu.
Một điểm rất đáng lưu ý là EU cho phép trừ đi mức phí môi trường mà doanh nghiệp đã đóng tại quốc gia của mình. Ví dụ, nếu tại Việt Nam doanh nghiệp đã đóng thuế môi trường hoặc phí carbon cho lô hàng đó, thì khi sang châu Âu, họ chỉ cần đóng phần chênh lệch còn thiếu thay vì phải đóng toàn bộ từ đầu.
Trong thời gian thí điểm, CBAM chỉ áp dụng cho những ngành công nghiệp nặng như luyện thép, nhôm hay sản xuất phân bón. Nhưng kể từ 1/1/2026, CBAM đã mở rộng phạm vi sang 180 nhóm mặt hàng khác. Ảnh: Minh họa
Với các doanh nghiệp, trong đó có các doanh nghiệp xuất khẩu của Việt Nam, các chuyên gia tại Davos khuyến cáo: Cần bắt đầu từ khâu kiểm kê, doanh nghiệp cần biết chính xác mình đang dùng bao nhiêu điện, nước và năng lượng cho mỗi sản phẩm. Việc quản lý bằng sổ sách thủ công sẽ không còn phù hợp mà cần dùng các phần mềm quản lý hiện đại.
Bên cạnh đó, cần thay đổi nguồn năng lượng, sử dụng điện mặt trời hoặc các quy trình tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm hóa đơn tiền điện, mà còn trực tiếp giảm số tiền phải nộp cho EU.
Ông Alan To, một chuyên gia về tài chính khí hậu, nhận định: "Kỷ nguyên sản xuất bất chấp ô nhiễm để lấy giá rẻ đã kết thúc. Những doanh nghiệp sớm thay đổi, biết cách quản lý khí thải tốt sẽ biến đây thành cơ hội để vượt mặt đối thủ và chiếm lĩnh thị trường châu Âu".
CBAM 2026 không phải là một "cánh cửa đóng sập" lại với hàng xuất khẩu, mà là một quy định mới buộc các doanh nghiệp phải thay đổi để phát triển bền vững hơn.
Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, đây là thời điểm không thể chần chừ trong việc minh bạch hóa số liệu năng lượng và chuyển đổi sang quy trình sản xuất ít phát thải hơn. Việc chủ động đi trước một bước trong "làn sóng xanh" này không chỉ giúp hàng hóa Việt Nam tránh được các khoản phí nặng nề mà còn là cơ hội để nâng cao uy tín và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
